null Beeld Getty images.
Beeld Getty images.

PREMIUMMaatschappij

Waarom het zo moeilijk is om te ontsnappen aan partnergeweld

Vrouwen die binnen hun relatie worden mishandeld, krijgen maar al te vaak te maken met onbegrip en goedbedoelde adviezen. Maar vanaf de zijlijn is het makkelijk oordelen.

Waarom loopt ze niet weg? Dat is de vraag die mensen altijd weer stellen als het gaat over vrouwen die door hun partner worden mishandeld.

“Maar zo makkelijk ligt het niet. Als de hand die slaat ook de hand is die liefheeft, dan ontstaat een heel verscheurende situatie.” Aan het woord is Renée Römkens die als hoogleraar gendergerelateerd geweld jarenlang onderzoek deed naar dit probleem. “Meestal is het niet alléén maar ellende in een relatie waar partnergeweld voorkomt. Vaak zegt de dader na afloop: ‘Het spijt me vreselijk, het zal nooit meer gebeuren.’ Dan hoopt het slachtoffer op verbetering. Ze hoopt dat hij zal veranderen, dat ze er samen uitkomen. En het duurt heel lang voor je die hoop opgeeft.”

null Beeld

Gemiddeld doet een vrouw in een gewelddadige relatie er vijf tot zeven jaar over om weg te gaan. Er zijn zo veel factoren die een rol spelen. Heeft ze kinderen? Kan ze ergens naartoe? Heeft ze een eigen inkomen? Bijna iedere vrouw gaat er na een scheiding financieel op achteruit. “Geweld doet ook iets met je weerbaarheid, waardoor weggaan steeds moeilijker wordt,” zegt Römkens. “Eigenlijk zie je dat in bijna elke scheidingssituatie. Pas na de scheiding realiseer je je dat je te lang bent blijven proberen en dat dat een enorme wissel op je heeft getrokken.”

null Beeld

Netwerk van opvanghuizen

Eeuwenlang werd partnergeweld gezien als iets wat in de privésfeer gebeurde, dat mannen en vrouwen onderling maar moesten uitzoeken. De overheid moest zich daar niet mee bemoeien. De man was de baas in huis en als de vrouw klappen kreeg, dan zou ze het er wel naar hebben gemaakt. In de jaren zeventig, tijdens de tweede feministische golf, gingen mensen hier anders over denken. Feministes vonden dat de overheid wel degelijk een taak had bij het stoppen van geweld achter de voordeur. Zij richtten ook het eerste Blijf van mijn lijf-huis op, dat helemaal werd gerund door vrijwilligers. Het was behelpen, maar vrouwen met een gewelddadige partner konden eindelijk ergens naartoe.

Nu, een halve eeuw later, is er een heel netwerk van opvanghuizen in Nederland. Maar het geweld is niet gestopt. Sterker nog: het is toegenomen tijdens de coronapandemie. In Frankrijk steeg het aantal meldingen van huiselijk geweld sinds de lockdown met 30%. In Italië nam het aantal hulplijntelefoontjes toe met 59%. In Nederland deed Renée Römkens in samenwerking met het bureau Motivaction onderzoek onder bijna 1.200 mensen en daaruit bleek dat 11% partnergeweld in zijn eigen gezin of nabije familie had waargenomen. Dat is meer dan één op de tien.

De lockdown als trigger

“Die 11% is hoog,” zegt Römkens. “En het lijkt er ook echt op dat dit direct met de pandemie te maken heeft. Dat is heel begrijpelijk. De afgelopen twee jaar is de stress in alle gezinnen toegenomen. Er waren zo veel problemen: mensen raakten hun inkomen kwijt of moesten thuis werken, kinderen konden niet naar school. Alles was dicht, dus er waren geen uitlaatkleppen meer, mensen konden niet weg om zich te ontladen. Dan is het niet vreemd dat dat tot escalaties leidt.”

Onlangs kwam in het nieuws dat de Blijf Groep in Amsterdam hotelkamers moet huren omdat de
vrouwenopvang overvol zit. De druk op de opvang is zó groot, dat de organisatie snel een tweede Amsterdamse vestiging wil openen. Die druk heeft overigens ook met de woningnood te maken. Er zijn gewoon niet genoeg woningen in Amsterdam voor vrouwen die uit de opvang willen. Volgens Marleen Derks van de Blijf Groep is het aantal vrouwen dat om hulp vraagt vooral sinds december vorig jaar toegenomen. “We hadden verwacht dat er tijdens de lockdown meer hulpvragen binnen zouden komen, maar dat was niet zo. Vooral de laatste maanden melden meer vrouwen zich.”

Renée Römkens vindt het niet zo vreemd dat die toename nu pas komt. “Tijdens de lockdown zijn er zo veel andere problemen en is alles dicht. Dan wordt weggaan, zeker als er kinderen zijn, extra moeilijk. Dat vrouwen het dan uitstellen is niet zo gek, maar ik denk wel dat in veel situaties de lockdown een trigger is geweest. Dat veel slachtoffers toen op een punt zijn gekomen waarop de emmer is overgelopen.”

Ernstige problemen

Vorig jaar vroeg premier Rutte tijdens de VN-top zelfs aandacht voor huiselijk geweld. Hij noemde geweld tegen vrouwen een schaduwpandemie. Het was voor vrouwen extra gevaarlijk om thuis te blijven tijdens de lockdowns: huiselijk geweld is dramatisch toegenomen, zei hij.
“Toch heb ik nog geen cliënt horen zeggen dat er geweld plaatsheeft vanwege corona,” zegt Marleen Derks. “Partnergeweld ligt vaak complexer. Het risico op geweld neemt toe als er stressfactoren in het leven zijn. De lockdown kan zo’n stressfactor zijn en ook de druppel die de emmer doet overlopen, maar in veel gezinnen waar partnergeweld voorkomt, is meer aan de hand.

De problemen kunnen echt ernstig zijn. Denk aan werkloosheid, alcohol- en drugsmisbruik of trauma’s. Er speelt veel huiselijk geweld in de samenleving en dat is niets nieuws. Maar mogelijk heeft corona daar een schepje bovenop gedaan.”

Ongezonde relatie

Er zijn verschillende vormen van partnergeweld. Je hebt allereerst wederzijds partnergeweld. Daarbij zitten twee mensen in een ongezonde relatie en lopen conflicten zó uit de hand, dat beide partners geweld gebruiken. Maar er bestaat ook zoiets als intieme terreur. Daarbij wil de ene partner volledige controle hebben over de andere. Bij deze vorm van partnergeweld zijn de daders bijna altijd mannen. In het begin van de relatie overladen zij hun partner met aandacht en attenties, maar gaandeweg proberen ze steeds meer macht en controle over haar uit te oefenen, waarbij ze zowel fysiek als psychologisch geweld gebruiken. Nadat het tot een uitbarsting is gekomen, breekt vaak een periode aan waarin de man spijt betuigt en beterschap belooft, wat de vrouw graag wil geloven. Het gaat dan een tijdje goed, tot de volgende uitbarsting. Dit noemen we de cirkel van geweld en die is voor het slachtoffer steeds moeilijker te doorbreken. Soms gaat de intieme terreur zó ver, dat het slachtoffer het niet overleeft. Driekwart van de slachtoffers van dodelijk partnergeweld is vrouw.

Machtsverhoudingen

De laatste tijd is er meer aandacht voor (seksueel) geweld tegen vrouwen. Wat de slachtoffers doormaken, wordt steeds serieuzer genomen. Kijk bijvoorbeeld naar de ophef die ontstond over het filmpje waarop rapper Lil’ Kleine zijn vriendin mishandelde. Maar de Nederlandse aanpak van partnergeweld is niet ideaal, vindt Römkens. “De aanpak is onvoldoende gericht op vrouwen,” zegt zij. “De advies- en meldpunten van Veilig Thuis stralen uit dat ze er voor het hele gezin zijn. Maar die focus op het hele gezin gaat in de praktijk te vaak ten koste van specifieke aandacht voor vrouwen. En als je de moeders niet goed ondersteunt, kun je de kinderen niet helpen. In Zweden heb je een telefonische hulplijn waar vrouwen 24 uur per dag terechtkunnen als ze te maken hebben met geweld. Die telefoonlijn richt zich nadrukkelijk op vrouwen omdat die de grootste groep slachtoffers zijn. Het aantal meldingen ligt daar heel hoog.

Vrouwen moeten herkennen dat het loket er voor hen is. De drempel om je te melden moet zo laag mogelijk zijn. In Nederland wordt te veel gedaan alsof iedereen slachtoffer kan worden en het niet uitmaakt of je man of vrouw bent. Maar het maakt wél uit. Partnergeweld heeft te maken met ongelijke machtsverhoudingen. Van vrouwen wordt in Nederland nog steeds verwacht dat zij de zorg voor de kinderen en het huishouden op zich nemen. Daardoor werken ze vaak parttime of helemaal niet en zijn ze financieel afhankelijk. Dat maakt dat ze zwakker staan. Vrouwen zijn vaker slachtoffer en het geweld dat zij meemaken is ernstiger.”

Steunen, niet oordelen

Partnergeweld is de meest voorkomende vorm van huiselijk geweld. Eén op de vijf vrouwen in Nederland is ooit fysiek mishandeld door een (ex-)partner (bron: European Union Agency for Fundamental Rights, 2014). Volgens een landelijk onderzoek uit 2018 zijn vrouwen zes keer vaker slachtoffer dan mannen.

De kans is dus groot dat iemand in je omgeving ermee te maken heeft. Hoe herken je dat iemand in een situatie van geweld zit? Wat kun je doen? En hoe breng je het ter sprake? “Het is belangrijk dat je weet dat partnergeweld in alle lagen van de samenleving voorkomt,” zegt Marleen Derks. “Er moeten rode lampjes bij je gaan branden als je ziet dat een vriendin of collega een relatie heeft met een man die heel jaloers is, voortdurend controle over haar probeert uit te oefenen, haar vernedert en chanteert. Dat zijn belangrijke tekenen.
Als je je bewust bent van die tekenen, kun je eerder het gesprek aangaan. Geweld doet iets met vrouwen op het psychologische vlak. Ze schamen zich ervoor, durven er niet over te praten en raken daardoor geïsoleerd. Daarom is het belangrijk om iemand die in zo’n situatie zit, te steunen en niet te oordelen. Als je omgeving er een oordeel over heeft, maakt dat het nóg moeilijker om eruit te breken. Dus: ga naast diegene staan. Stel vragen, ga het gesprek aan. Je kunt ook advies vragen en anoniem melden bij Veilig Thuis. Maar het belangrijkst is dat je meedenkt met het slachtoffer. Dat je er voor haar bent.”

Quirina (57):

“Mijn vroegste jeugdherinnering is aan mijn vader die mijn moeder mishandelde. Op een gegeven moment ging hij ook mij slaan. Als kind denk je dat het jouw schuld is en dat was ook wat hij zei. En ik dacht: als ik maar mijn best doe, stopt papa met slaan. Op mijn achttiende ben ik het huis ontvlucht. Toen ontmoette ik mijn huidige ex-man. Hij was de eerste die zei: ‘Ik hou van jou.’ Daar klampte ik me aan vast. Mijn ex-man sloeg niet, maar mishandelde me psychologisch. Doodzwijgen, uitschelden, vernederen... Ik verviel in het patroon van mijn jeugd: mijn best doen in de hoop dat het beter zou gaan. Mijn ex-man had een drankprobleem en op een gegeven moment werd hij zó agressief, dat ik dacht: hij gaat me slaan. Een vriendin zei tegen me: ‘Dit is niet normaal, denk aan je kinderen.’ Toen ben ik met mijn drie kinderen naar een Blijf van mijn lijf-huis gevlucht. Na 22 jaar was ik op, ik wist niet meer wie ik was.”

null Beeld

“Het geweld van mijn vader heeft zich als een olievlek uitgebreid, waardoor ook mijn kinderen zijn opgegroeid in een gewelddadig gezin. Ik heb veel therapie gehad, ook om voor hen een betere moeder te zijn. Zij zeggen nu: ‘Je hebt hard aan jezelf gewerkt en ons nooit de schuld gegeven.’ Dat stelt mij gerust, want dat mijn vader mij altijd de schuld gaf, heeft me het meest beschadigd. Ik ben gaan inzien dat ik het gat in mijn ziel zélf moet dichten. Ik doe nu, op mijn 57ste, een opleiding tot ervaringswerker en loop stage bij een Blijf van mijn lijf-huis. Ik ben heel blij dat ik nu mijn ervaring kan inzetten om andere vrouwen te helpen.”

Willemina (57):

“Ik dacht altijd: dit overkomt mij niet. Ik had Rechten gestudeerd, had een goede baan, leuke vrienden en een koophuis. Toch belandde ik in een huwelijk met een man die mij isoleerde, manipuleerde en mishandelde. De eerste keer dat hij fysiek geweld gebruikte, was toen we naar een feest gingen en hij mijn jurk niet mooi vond. Toen ik niet meteen een andere aandeed, scheurde hij hem van mijn lijf. ‘Zo, nou moet je wel,’ zei hij.”

“Op een dag, toen ik op het punt stond een bad te nemen, duwde hij mijn hoofd onder water omdat ik had gevraagd of de televisie zachter mocht. Hij liet mij nog net op tijd los, omdat zijn moeder, die in de andere kamer zat, hem riep. ‘Als je ooit iets zegt, vermoord ik je,’ siste hij. Toch besefte ik niet dat ik in een situatie van partnergeweld zat, want ik associeerde dat met een bepaald milieu. Ik dacht dat het mijn schuld was, want dat was wat hij zei.”

null Beeld

“Na ongeveer zeven jaar wilde mijn man opeens scheiden. Achteraf denk ik dat hij dat deed om mij nóg meer te kunnen manipuleren. Hij spande allerlei rechtszaken tegen mij aan en probeerde alles van me af te nemen, inclusief onze kinderen. Dat laatste brak me bijna. Ik was altijd een opgewekte en zelfverzekerde vrouw geweest. Die moest ik opnieuw vinden. Uiteindelijk is dat gelukt. Ik ben nu met een goede man getrouwd en tegen hem zeg ik weleens: ‘Ik waardeer jou zo veel meer dan als ik dit niet had meegemaakt.’”

Renate van der ZeeGetty images.
Meer over

Op alle verhalen van Margriet rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven. Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@margriet.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden