Relatietherapie: ‘Het voelde altijd alsof het mijn schuld was dat zij ongelukkig was’

Deel dit artikel:

Roos (35) is moeder van Finn (1) en woont samen met Maurits (37). Ze heeft jaren geen contact gehad met haar moeder Marleen (62).”Altijd had ik het gevoel dat het mijn schuld was dat zij ongelukkig was.”

Het verhaal van Roos

‘Ik heb mijn moeder nu bijna drie jaar niet gezien,’ zegt Roos, ‘en dat is goed voor mij geweest. Ik heb daarom ontzettend geaarzeld of ik het contact wel weer wilde. Ik weet dat eerlijk gezegd nog steeds niet. Ik heb sinds ik hierover aan het nadenken ben weer nachtmerries en nare beelden van vroeger.’

Schuldgevoel

Dan richt ze zich rechtstreeks tot haar moeder: ‘Er is zoveel gebeurd. Het zal van dit gesprek afhangen of ik je hierna weer vaker wil zien. Voor mij is dan nodig dat je begrijpt waarom ik het contact toen verbroken heb en hoe onveilig en bang ik me heb gevoeld toen ik klein was. Jij was mijn moeder, maar ik moest voor jou zorgen. Ik was een kind, dus dat kon ik niet. Jij gaf me altijd het gevoel dat het mijn schuld was, als je ongelukkig was.’

Vreemde vrouwen

‘Ik moest met papa praten om te zeggen dat hij naar huis moest komen, als hij weer eens bij een van zijn vriendinnen was. Hij ging altijd vreemd en jij stuurde me gewoon daarheen, zette me voor de deur af, om hem dwars te zitten. Je vond dan dat hij maar voor mij moest zorgen, want jij kon het niet aan. Hoe denk je dat dat voor een kind is? Hij legde me gewoon in bed, bij zo’n vreemde vrouw in huis en dan was jij volgende dag boos op mij, omdat ik hem niet mee terug had genomen. Alsof ik dat kon. Ik was zes. De keren dat ik van school thuiskwam en dat jij pillen had ingenomen, of die ene keer dat je in je pols had gesneden en er allemaal bloed op je kleren zat en op het bed, omdat je dood wilde en ik papa moest bellen.’

‘Ik dacht dat het beter zou gaan toen je na weer zo’n vreselijke ruzie zei, dat jullie gingen scheiden. Maar het werd alleen maar erger. Je zei dat je niet alleen kon zijn en dat ik maar bij hem moest gaan wonen, omdat jij niet voor me kon zorgen omdat ik je te veel aan hem herinnerde. Ik wilde niet bij hem wonen. Of misschien wilde ik het wel, maar ik durfde niet bij jou weg te gaan, want ik moest voor jou zorgen.’

‘Ik ben weg gevlucht’

‘Na een tijdje was papa alweer terug en begon alles weer opnieuw. Jullie maakten ruzie, hij ging weg, dagenlang en dan ging je hem zoeken met mij of ik moest hem bellen. Als hij er weer was moest ik jouw verhalen aanhoren, over wat hij jou aandeed. Dat hij altijd vreemdging en zijn geld opmaakte met andere vrouwen en dat hij rare dingen van je wilde in bed. Dat wil je toch niet weten als kind. Toen jullie het weer eens hadden goed gemaakt ben ik weg gevlucht. Ik voelde me verschrikkelijk schuldig, maar ik moest weg van jullie, van jou.’

Het verhaal van Marleen

‘Ik vind het verschrikkelijk, wat jij hebt moeten meemaken,’ zegt Marleen. ‘Ik heb dat nooit gewild, maar ik was zelf ook wanhopig en alleen. Natuurlijk had ik veel eerder bij je vader weg moeten gaan na alles wat hij me aangedaan had, maar ik durfde dat niet. Ik wist niet waar ik heen moest. Ik had geen baan, was financieel volledig afhankelijk van hem en ik had jou. Jij was de oorzaak dat ik het toch steeds maar weer probeerde. Eigenlijk was je de enige reden dat ik niet een eind aan mijn leven heb gemaakt in die tijd. Het spijt me heel erg dat ik je belast heb met mijn ellende, maar ik had niemand.’

Te goed van vertrouwen

‘Mijn ouders waren altijd tegen mijn relatie met je vader geweest en toen ik tegen hun zin toch met hem getrouwd was, vonden ze dat ik nu ook met hem verder moest. Want scheiden kon niet in hun ogen. Vriendinnen vertrouwde ik niet, want geen enkele vrouw was veilig voor jouw vader. Hij heeft met verschillende vriendinnen van ons, van mij, affaires gehad. Ik weet niet of je je kunt voorstellen hoe ik me daarbij voelde.’

‘Ik wist dat iedereen erover praatte. Ik ben altijd veel te goed van vertrouwen geweest. Als we uit elkaar waren en hij kwam dan terug en beloofde dat het nu allemaal anders zou gaan, dan geloofde ik hem. We hebben toch ook periodes gehad dat het dan goed ging. Dat we op vakantie gingen of naar de Efteling met jou. Het was niet alleen maar ruzie en ellende.’

Contact verbroken

‘Jij bent op je achttiende op jezelf gaan wonen en een paar jaar daarna is je vader definitief bij mij weg gegaan. Achteraf weet ik dat het ook niet anders kon, maar toen ben ik in een vreselijke depressie geraakt. Ik wist dat ik jou ook niet steeds kon lastigvallen, dat had je me duidelijk gemaakt. Ik probeerde dat daarom zo weinig mogelijk te doen, want ik merkte heus wel dat je het soms nauwelijks kon opbrengen om me te woord te staan, en al helemaal niet om bij me langste komen. Je liet Maurits vaak zeggen dat je er niet was, of dat het niet uitkwam.’

Het kan niet langer zo

‘Waarom je me uiteindelijk, met een mailtje notabene, hebt laten weten dat je rust nodig had en dat je me voorlopig niet wilde zien, is mij nooit duidelijk geworden. Je kon het toen niet uitleggen, zei je. Ik heb dat heel erg gevonden. Ik dacht juist dat wij altijd alles met elkaar konden bespreken. Bovendien hoorde ik dat je je vader wel af en toe zag, terwijl hij uiteindelijk de schuld van alles is. Hij heeft jou en mij in de steek gelaten. Toen ik via via hoorde dat je zwanger was heb ik besloten dat dit niet langer kon zo. Jij bent mijn dochter en ik wil mijn kleindochter zien opgroeien. Daarom wilde ik dit gesprek.’

De theraphie

‘Ik had Marleen gevraagd om naar het verhaal van haar dochter te luisteren zonder haar te onderbreken en om te proberen in te voelen wat de gebeurtenissen in haar jeugd hebben gedaan met Roos. Ze heeft inmiddels een therapie van bijna twee jaar gevolgd, waarin ze aan het gevoel van onveiligheid en wantrouwen gewerkt heeft, dat in haar jeugd is ontstaan, maar dat nog regelmatig opduikt wanneer ze geconfronteerd wordt met situaties die herinneren aan wat er toen is gebeurd. Gelukkig heeft ze een man en schoonouders die liefdevol en warm zijn.’

‘Deze relaties hebben grotendeels de beschadigingen uit het verleden genezen. Tijdens haar therapie was het belangrijk voor Roos dat ze niet werd geconfronteerd met de eisen en de verwijten van haar moeder. Het verbreken van het contact met Marleen kostte haar moeite, omdat ze zich nog altijd schuldig en verantwoordelijk voelde. Ze was in feite haar moeders moeder. Gelukkig kreeg haar moeder na de scheiding een nieuwe relatie die misschien niet gelukkig was, althans niet volgens Marleen, maar deze man zorgde wel voor haar.’

Voor het eerst moet Marleen geen slachtoffer zijn, maar een moeder

‘Het feit dat Roos nu moeder is geworden confronteert haar opnieuw met het feit dat haar eigen moeder er niet voor haar kon zijn. Maar ook met het verlangen naar een moeder met wie ze haar geluk kan delen en die oma voor haar kindje kan zijn. Daarvoor is echter nodig dat haar moeder haar begrijpt en de verantwoordelijkheid neemt voor wat Roos is aangedaan in haar jeugd.’

‘Ik schrik van de manier waarop Marleen op het verhaal van haar dochter reageert. Ze schiet meteen in haar oude slachtofferrol. Ik vraag me af in hoeverre ze Roos echt heeft gehoord en ik zie hoe haar dochter zich afsluit.’

‘Daarom herhaal ik het verhaal van Roos in mijn eigen woorden, waarbij ik na elke paar zinnen vraag aan Marleen of ze het begrepen heeft. Soms is het makkelijker om te luisteren naar een vreemde dan naar iemand die dicht bij je staat. Ik zie, en wat belangrijker is Roos voelt, dat ze nu gehoord wordt door haar moeder. Marleen raakt geëmotioneerd en kan tegen Roos zeggen dat het haar oprecht pijn doet dat ze haar toen zo in de steek heeft gelaten.’

‘Daarna krijgt Marleen de ruimte om uit te leggen waarom zij in die tijd zo weinig moeder kon zijn voor haar dochter. Immers om te kunnen vergeven wat er gebeurd is, heeft Roos het nodig om haar moeder te begrijpen. De uitleg van Marleen is dit keer een verklaring, geen verdediging. Voor het eerst kan ze, niet als slachtoffer maar als moeder, zeggen: ‘Kind het lag niet aan jou. Jij was een geweldige dochter en ik heb je niet beschermd en niet goed voor je gezorgd. Ik was te veel met mezelf en met je vader bezig en gebruikte jou daarbij. Dat ik zelf afhankelijk en bang was is geen excuus. Ik vind dat heel erg en ik hoop dat we in de toekomst een andere relatie kunnen opbouwen. Ik hoop dat je me die kans geeft.’ – Therapeute Annette Heffels

Tekst | Annette Heffels