M28 MT28 Interview  Beeld Marloes Bosch. Visagie: Nicolette Brøndsted. Styling: Esther Loonstijn.
Beeld Marloes Bosch. Visagie: Nicolette Brøndsted. Styling: Esther Loonstijn.

PREMIUM

Loes den Hollander: ‘Ik mis thuiskomen bij iemand die op mij wacht en die zielsveel van mij houdt’

Twee jaar geleden vertelde schrijfster Loes den Hollander (73) aan Margriets Heleen Spanjaard hoe haar man Harry en zij binnen elf maanden allebei door een hersenbloeding werden getroffen. Harry stierf vorig jaar. In haar aangrijpende boek Altijd nooit meer beschrijft Loes de eerste zes maanden na zijn dood.

M28 MT28 Interview  Beeld


Na haar carrière als directeur van een zorginstelling besloot Loes den Hollander in 2006 helemaal voor het schrijverschap te gaan. Ze schreef 26 thrillers en is al jaren een bestsellerauteur. Van haar boeken zijn ruim 1 miljoen exemplaren verkocht. Ze ontving onlangs tijdens het Thrillerfestival in Zoetermeer de MAX Gouden Vleermuis 2021 voor haar hele oeuvre.

MT22 M22 leeg kort Beeld

“Altijd nooit meer. Dat besef is er. Maar soms… Een paar dagen geleden stond ik door het keukenraam naar de tuin te kijken. Opeens realiseerde ik me dat ik keek of ik Harry zag lopen. Dat is het verlangen dat ik altijd zal houden. Dat is niet erg, al kan het ook heel verdrietig maken. Het is écht altijd nooit meer,” zegt Loes den Hollander.

Toen ik in 2020 voor Margriet bij het echtpaar Den Hollander kwam om Loes te spreken over haar thriller Wacht maar af was de situatie volkomen anders. In april 2017 was Harry getroffen door een zware hersenbloeding. Elf maanden later, in maart 2018, overkwam Loes hetzelfde. Loes herstelde volledig. Harry, die door het ernstige dubbelzijdige aneurysma net boven de hersenstam in coma had gelegen, werd niet meer de oude. Zijn spraak en motoriek waren beschadigd. Door zijn enorme wilskracht had hij – die in het revalidatierapport werd beschouwd als een ‘hopeloos geval’– tegen alle verwachtingen in een deel van zijn zelfstandigheid weten terug te winnen.

“Maar voor hem was het niet genoeg,” vertelt Loes, terwijl ze koffie op tafel zet.

M28 MT28 Interview  Beeld
M28 MT28 Interview  Beeld Jeans (Blue Daze), gestreepte top (Moscow), sneakers (O’Moda), ketting (de Spinse).
Beeld Jeans (Blue Daze), gestreepte top (Moscow), sneakers (O’Moda), ketting (de Spinse).

De kamer is veranderd sinds zijn dood. Loes heeft druk geschoven met meubilair, er is geschilderd, de tegen inkijk beschermende raamfolie is verwijderd. De sfeer is anders, lichter en ruimer. Logisch, Harry’s massieve sta-opstoel en zijn rolstoel zijn weg. Niet veranderd is de rustige aanwezigheid van de grote Duitse herder Thora die tussen ons in op de bank gaat liggen en haar baasje nauwlettend in de gaten houdt. Met een vertederde blik op haar hond: “De eerste vier weken na Harry’s dood liet ze mij letterlijk geen seconde alleen. Zelfs even naar buiten in onze omheinde tuin wilde ze niet. Thora was constant dicht bij mij. Ik moest natuurlijk wel naar buiten om haar uit te laten, waardoor ik niet in mijn schulp kon kruipen. Dat is het mooie van een hond.”

Harry, vertelt ze, was een heel onderne­mende man. Altijd onderweg. “Een zwerver noemde ik hem. Hij ging graag met de auto naar het strand of naar een stad die hij nog niet kende. Maar toen hij uit de revalidatie­kliniek terugkwam, was hij aan mij overgeleverd. Die afhankelijkheid viel hem enorm zwaar. ‘Ik weet dat jij mij overal graag naartoe brengt,’ zei hij. ‘Maar ik kan nooit meer zelf weg.’ Hij is lang bezig geweest met de gedachte: ik moet en zal weer in een auto kunnen stappen en weg kunnen rijden. Dat was een enorme drijfveer, waardoor hij in zijn revalidatie zo ver is gekomen. Tot hij zelf begon in te zien dat alleen met de auto weggaan een brug te ver zou blijven. Vanaf dat moment merkte ik dat zijn interesse in de dingen om hem heen begon af te nemen. Ook begon hij meer over de dood te praten.”

Hoe was dat voor jou?

“Pijnlijk, maar ik begreep het wel. Die afhankelijkheid, dat je niet meer kunt gaan en staan waar je wilt, zou mij ook zwaar vallen. Voor de dood ben ik nooit bang geweest, Harry wel. Vooral voor het onbekende; in God of het hiernamaals geloofde hij niet. ‘Ik ben er eigenlijk wel klaar mee,’ zei hij op een dag. ‘Maar ik wil jou niet in de steek laten.’

‘Je laat me niet in de steek, zei ik dan. Je laat me achter. Dat is iets heel anders.’

M28 MT28 Interview  Beeld
M28 MT28 Interview  Beeld Rok en T-shirt (Nukus), wit jack (Para Mi), schoenen (Shuz).
Beeld Rok en T-shirt (Nukus), wit jack (Para Mi), schoenen (Shuz).

Het hartinfarct dat hem vorig jaar trof, verwelkomde hij als een vriend. ‘Mooi, nu hoef ik het zelf niet te regelen,’ was zijn reactie. Hij weigerde de stent die hij nodig had om te blijven leven. Vanaf dat moment was zijn angst voor de dood weg. Hij was eraan toe. Op donderdag waren we nog in het ziekenhuis en op vrijdag hebben we met de huisarts een gesprek gehad over palliatieve sedatie. Met haar hebben we de afspraak gemaakt dat als de pijn ondanks de morfine te erg werd, Harry in slaap zou worden gebracht. Dat moment kwam de volgende dag al. ‘Laat ze maar komen,’ zei hij. Vroeg in de middag is hij weggezakt. Om een uur of half twee ’s nachts ben ik bij hem gaan liggen. Toen ik om half vier wakker werd, hoorde ik dat Harry’s ademhaling heel vlak was geworden. Ik heb hem vastgehouden tot hij om kwart over vier zijn laatste adem uitblies. Toen ik even naar de wc moest en terugkwam lag Thora, die nooit onze slaapkamer in kwam, naast hem. Honden weten wat dood is.”

In het boek schrijf je dat je op een dag voelt dat je Harry hebt losgelaten, dat hij niet meer zo nadrukkelijk om je heen is.

“In het begin was hij er, daar ben ik van overtuigd. Thora heeft na zijn dood ook zó vaak voor zijn lege stoel gezeten. De eerste nachten kon ik mij er maar niet toe zetten om naar bed te gaan. Alleen slapen, bah! Maar Thora kwam vanaf dat moment elke nacht tegen mij aan liggen. Gestuurd door Harry, dat kan niet anders. Ik geloof niet in God, ben ook geen atheïst, maar ik denk wel dat er iets is waar je uit voortkomt – een soort collectief geheugen – en waar je naar terugkeert. Na Harry’s dood voelde ik zijn aanwezigheid voortdurend, maar op een gegeven moment heb ik gezegd: ‘Ga maar.’”

Wat leidde voor jou tot de beslissing om het eerste halfjaar na zijn dood te beschrijven?

“De eerste vier weken na Harry’s dood bestond natuurlijk uit heel veel regelen. En ineens was het stil. Dat vloog mij zó aan. Ik dacht: ik ga het opschrijven. Ik had het feit dat wij in 2017 afscheid hadden moeten nemen van ons gezonde, onafhankelijke leven eigenlijk nooit verwerkt. Vier jaar lang was het keihard werken geweest: Harry’s revalidatie, mijn herstel, Harry’s afhankelijkheid van mij, het volledig mantelzorger zijn. Het was niet makkelijk. Maar we konden overal over blijven praten. We konden ook nog heel erg lachen met elkaar. En heel goed ruziemaken en het weer afkussen. Dat bleef overeind. Maar het werd natuurlijk nooit meer zoals het was. Vier weken na zijn dood ben ik in columnvorm gaan schrijven, niet eens met de intentie om er een boek van te maken. Na verloop van tijd begon ik aan het idee te wennen om het wél met de buitenwereld te delen. Om mensen die het ook is overkomen en die er zelf geen woorden aan kunnen geven een beetje troost te bieden. Maar ook omdat ik Harry wil vasthouden in de collectieve herinnering; om een kant van hem te laten zien die hij niet snel aan mensen toonde. Harry had door een moeilijke jeugd een laag zelfbeeld. Het gevoel ‘wat stel ik nou voor?’ zat diep in hem verankerd.”

“Toch was hij ook een trotse, nadrukkelijk aanwezige man. Hij kon scherp analyseren, nam nooit een blad voor de mond en kreeg daardoor ook weleens herrie met mensen. Een uitgesproken type dus, maar heel warm en altijd vol aandacht voor mij. Wij zaten nooit zonder gespreksstof, al waren we het lang niet altijd met elkaar eens. Politiek lagen we bijvoorbeeld ver uit elkaar en op het gebied van films ook. Wel vonden we elkaar in klassieke muziek. Dat was het eerste signaal dat hij achteruitging. Ik was gewend dat er altijd muziek aanstond en ineens zat hij zomaar een uur in stilte in zijn stoel. ‘Har, wil je niet naar muziek luisteren?’ ‘Nee, ik vind de stilte lekker. Laat mij maar.’ Hij was toen al op de terugweg, denk ik.”

“Op een dag kwam dat vingertje: ‘Denk eraan Loesje, dat als er een leuke man langskomt, je hem binnenlaat.’ ‘Ik ben niet met andere mannen bezig,’ zei ik. ‘Maar zij wel met jou. Ik meen het, jij moet niet alleen blijven.’”

M28 MT28 Interview  Beeld
M28 MT28 Interview  Beeld

Vind je dat zelf ook?

(knikt) “Ik sta er zeker voor open. Ik wil niet alleen blijven, ik wil het leven delen. Ik kan het wel, hoor. Tussen mijn eerste huwelijk en mijn huwelijk met Har, met wie ik 31 jaar samen ben geweest, ben ik tien jaar alleen geweest. Ik plaatste af en toe een contactadvertentie – dat deed je toen nog – maar de grote liefde zat er nooit bij. Tot Harry reageerde. Hij kwam bij mij thuis, ging achter de piano zitten en speelde Gnossiennes van Erik Satie. Nou, ik was verkocht. Waar hij op viel? Op mijn blijheid, dat heeft hij weleens gezegd. Van begin af aan waren we in gesprek en dat zijn we altijd gebleven.”

“Kijk, ik heb zat leuke vrienden om iets mee te ondernemen. Maar samen vind ik het gewoon leuker. Minder kwetsbaar ook. Neem de oorlog in Oekraïne; ik vind het idee om zo’n angstaanjagende wereld samen het hoofd te kunnen bieden een stuk prettiger dan alleen.”

Kan ik hieruit opmaken dat het goed met je gaat?

(bedachtzaam) “Ja. Het gaat zeker goed met me. Wat in mijn rouw scheelt, denk ik, is dat wij veel tijd hebben gehad om afscheid te nemen. De vier jaar na zijn hersenbloeding zijn eigenlijk ook vier jaar afscheid nemen geweest. Zijn dood heeft mij niet overvallen. Ik was voorbereid. En ook blij voor hem, omdat hij was verlost. Harry en ik hebben samen genoten van het leven en ik heb hem moeten beloven daarmee door te gaan. Inzakken past niet eens bij mij. Ik ben vrolijk en optimistisch van aard. Har was veel bedachtzamer, somberder en sneller uit het veld geslagen. Hij werd weleens gek van mijn optimisme.”

Het schrijven van dit boek, schrijf je, werd de beste manier om afscheid te nemen, herinneringen een plek te geven en ruimte te creëren voor de rest van je leven. Heeft het je geholpen?

“Absoluut. Ik kan het goed teruglezen – al was het inspreken voor het luisterboek heftig – en het is heerlijk om het zwart op wit te hebben. Er is veel van mij afgevallen, al is het natuurlijk nooit weg. Wat ik bijvoorbeeld echt mis, is thuiskomen bij iemand die op mij wacht en die zielsveel van mij houdt. Zijn liefde mis ik zo. Ook mis ik dat hij mij niet meer belt, niet meer te horen: ‘Loesje…’ Hij belde mij vaak, waar ik ook was. Die eerste weken keek ik telkens naar mijn telefoon: waarom belde hij nou niet, was er soms iets met mijn telefoon? O nee, hij is er niet meer. Dat is confronterend.”

“Het verdriet om Harry zal nooit weg zijn. Ik praat nog steeds tegen hem en ik heb het idee dat hij mij hoort. We komen elkaar wel weer tegen, hoop ik. Op het lint van mijn bloemen op zijn kist stond niet voor niets ‘Tot later’.”

M28 MT28 Interview  Beeld

Parfum: “Noa van Cacharel.”

Kinderboek: “Alle versjes van Annie M.G. Schmidt.”

Tv-programma: WNL op zondag.”

Seizoen: “Lente.”

Vakantieland: “Frankrijk.”

MT22 M22 leeg kort Beeld
M28 MT28 Interview  Beeld

Altijd nooit meer van Loes den Hollander is een uitgave van de Crime Compagnie en kost € 21,95.

Heleen SpanjaardMarloes Bosch. Visagie: Nicolette Brøndsted. Styling: Esther Loonstijn.
Meer over

Op alle verhalen van Margriet rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven. Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@margriet.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden