Word abonnee

Kies nú voor een abonnement met korting

Abonneer nú met korting

Persoonlijk

Jessica Durlacher: ‘Ik gun onze kinderen de vrijheid die wij hebben gehad’

jessica-durlacher-ik-gun-onze-kinderen-de-vrijheid-die-wij-hebben-gehad.jpg

In haar werk staat vooral de keuze tussen goed en kwaad centraal. Eigenlijk zoals dat in het echte leven ook het geval is. En ín dat echte leven is Jessica Durlacher (59) behalve een bevlogen schrijfster ook een moeder uit de categorie ‘heel zorgend’.

Ze kan het niet vaak genoeg benadrukken: nee, haar nieuwe roman De Stem gaat níét over Ayaan Hirsi Ali. Ayaan was hooguit de inspiratiebron. De Somalische vluchtelinge met wie Jessica Durlacher en haar echtgenoot schrijver/columnist Leon de Winter bevriend waren, beheerste een kleine twintig jaar geleden het nieuws door in de politiek te gaan, openlijk de uitwassen van de islam te bekritiseren en in 2004 met cineast Theo van Gogh de islamkritische film Submission te maken – wat Van Gogh zijn leven kostte. Ayaan, beloofde zijn moordenaar, zou de volgende zijn.

“Iedereen weet wat zij teweegbracht”, zegt Jessica, “maar het is aan haar om haar persoonlijke verhaal te vertellen. Ik wilde al heel lang een boek schrijven over die periode. De moord op Van Gogh was zo’n gruwelijke terreurdaad, en de wereld stond sinds 11 september 2001 – waarmee het boek begint – toch al op scherp. Gek, maar het lijkt ineens zo lang geleden. Zeventien jaar alweer.”

Jessica Durlacher

Het personage Amal doet in De Stem als oppas haar intrede in het welvarende gezin Wagschal, bestaande uit moeder Zelda, vader Bor en drie kinderen van achttien, negen en acht jaar. Amal is een vrome, gesluierde, in doeken gehulde Somalische vluchtelinge uit het nabijgelegen asielzoekerscentrum. Met een opvallend goede zangstem, zo blijkt. Zó betoverend mooi, dat het gezin voorstelt dat ze meedoet aan talentenjacht De Stem op televisie.

Je weet maar nooit, misschien wacht haar als zangeres een gouden toekomst. Amal blijkt inderdaad een sensatie; helemáál als zij na het optreden, nog op het podium, letterlijk haar zedige kledij van zich afwerpt en haar geloof bekritiseert. Hetgeen haar in radicaal islamitische kringen op een doodvonnis (fatwa) komt te staan. Zelda en Bor bieden Amal – ‘onze eigen Anne Frank’, schrijft Jessica – als schuiladres hun in de achtertuin verscholen tuinhuis aan. En zo rolt deze prachtig geschreven, onheilszwangere roman trefzeker op een catastrofe af.

Jessica Durlacher: ‘Ik gun onze kinderen de vrijheid die wij hebben gehad’

De Stem

Het innerlijke conflict dat Zelda met zichzelf heeft uit te vechten, voert merkbaar de boventoon in De Stem. “Eigenlijk”, lacht Jessica, “is dit hele boek één groot innerlijk conflict. En wel van een moeder die het goede wil doen, maar die bang is daarmee haar gezin in gevaar te brengen. Rechtvaardigheid, staan voor onze waarden en idealen, dat wil Zelda. Tegelijkertijd is ze ook een moeder die haar kinderen wil beschermen en die zich soms kapot ergert aan wat de mooie, eigenzinnige Amal in haar gezin teweegbrengt. En dat is veel.”

“Die ambivalentie; ik sta pal voor haar, maar ik zou veel liever willen dat ze weg was, en je daar dan weer schuldig over voelen. Daar gaat het om. Hoe vind je de juiste balans in zo’n situatie? Het hemd is immers nader dan de rok. Maar toch, in staat zijn om niet alleen het eigene te verdedigen, maar je ook verantwoordelijk te voelen voor het grotere, voor anderen, vind ik een vorm van diepe beschaving. Dat is het verschil tussen een democratie zoals de onze, en een tribale samenleving zoals die van Somalië, waarin je alleen klaarstaat voor je eigen clan en de rest kan doodvallen.”

Lees ook:
Winnen: 10x het boek ‘De Stem’ van Jessica Durlacher

Keuze tussen goed en kwaad

De keuze tussen goed en kwaad kenmerkt het werk van Jessica Durlacher, waarin ook de Joodse identiteit nooit ver weg is; het gezin Wagschal in De Stem is Joods. Als dochter van socioloog/schrijver Gerard Durlacher, die als enige van zijn familie de Holocaust overleefde, is het thema altijd in haar boeken aanwezig. “Dat is niet weg te poetsen. Zelf ben ik totaal niet religieus opgevoed, het Joodse voelt voor mij vooral als een culturele erfenis, met de overdracht van een groot historisch trauma.”

“Mijn vader was al 56 toen hij over zijn ervaringen in Theresienstadt en Auschwitz ging schrijven. Hij straalde altijd een ongelooflijke kwetsbaarheid uit, waardoor ik hem wilde beschermen. Hij was lief, intelligent en erudiet, maar iets vanbinnen, voelde je, maakte hem stuk. De emotie en liefde voor mijn vader zitten voor altijd diep in mij en daardoor zijn angst en beschermingsdrift waarschijnlijk de kern van mijn werk geworden.”

Joodse achtergrond

Of hun gezamenlijke Joodse achtergrond haar en haar echtgenoot al dertig jaar onverbrekelijk met elkaar verbindt, weet ze eigenlijk niet. “Impliciet natuurlijk wel, maar we hebben het er nauwelijks over. Het is vooral een gegeven. Wij wilden onze kinderen Moos en Moon er niet mee belasten, zoals bij ons het geval is geweest. Al heeft mijn vader er alles aan gedaan om het van mij en mijn zussen weg te houden. Maar dat lukte natuurlijk niet, wij voelden dat gigantische verdriet altijd door het zwijgen heen.”

“Mijn eigen kinderen heb ik ongetwijfeld iets van dat verdriet en die woede meegegeven. Onze zoon Moos is sowieso enorm geïnteresseerd in geschiedenis, en met dat specifieke hoofdstuk voelt hij een enorme verbondenheid. Maar ik zou eerlijk gezegd niet weten of wij dat per se hebben beïnvloed. Moos en onze dochter Moon zijn beiden opvallend politiek bewust. Dat heb ik minder, hoor, bij mij gaat alles wat ik lees eerst door het filter van intuïtie en gevoel.” Schatert: “Afschuwelijk vrouwelijk!”

Het ligt voor de hand om voor de bron van dat politieke bewustzijn naar hun vader te wijzen: Leon de Winter schuwt in zijn Telegraaf-column de controverse niet. Hoe Jessica daarmee omgaat? “Met ruziemaken!”, zegt ze vrolijk. “We zijn het zeker niet altijd eens, nee. Al lees ik zijn column niet altijd, hoor. Het leidt mij vaak te veel af, zeker als ik zelf aan het schrijven ben. Leon leest alle kranten en neemt met zijn kritische levenshouding niets zomaar voor waar aan. We discussiëren veel, want ik vind zijn conclusies soms wat kort door de bocht. Andersom doet hij dat ook bij mij.”

Jessica Durlacher: ‘Ik gun onze kinderen de vrijheid die wij hebben gehad’

Woke’-cultuur

Na 11 september 2001, die beeldend in De Stem wordt beschreven, en de moord op Theo van Gogh, volgden meer terreuraanslagen. Een greep: de moord op de bijna voltallige redactie van Charlie Hebdo, op de concertgangers in de Bataclan, de aanslag op vliegveld Zaventem, de vrachtwagen in Nice en de Franse leraar maatschappijleer die recent werd onthoofd. Na de aanvankelijke schok en verontwaardiging herpakken we ons weer en gaan weer verder.

Zorgwekkend, vindt Jessica, maar: “Dat mensen zó geloven in het leven, dat terreur daar toch geen vat op krijgt, heeft op een bepaalde manier ook wel iets moois. In die zin hebben de echte radicalen die onze maatschappij wilden veranderen niet gewonnen. Wat helaas wel is veranderd is de moed van mensen om zich vrijelijk te durven uiten. We zijn zo voorzichtig geworden.”

“Dat komt ook door die ‘woke’-cultuur waarin de nadruk op inclusiviteit soms doorslaat. Er wordt zo zwart-wit gedacht over het benoemen van die dingen die mogelijk kwetsend zouden kunnen zijn voor bepaalde bevolkingsgroepen, waardoor mensen liever hun mond houden. Benauwend vind ik dat.”

Ayaan Hirsi Ali

Ook de kritiek van Ayaan Hirsi Ali werd destijds niet door iedereen op prijs gesteld. “Dat vond ik zo vreemd. Ze was heel uitgesproken, maar wel op argumenten. Ayaan had aan den lijve ondervonden hoe het is als de militante islam als een veenbrand om zich heen grijpt, zoals in Somalië het geval was. Dat gebeurde in een paar maanden tijd!”

“Vrouwen moesten een boerka aan. Op haar school werden de straffen buitengewoon streng. Opeens zag ze onthoofdingen op het plein van de stad waar ze woonde. Angstaanjagend moet dat zijn geweest. Ayaan nam die geladenheid mee naar Nederland, ze wilde waarschuwen voor het fundamentalisme. Al is die radicale uitwas natuurlijk niet dé islam, maar in de marge opereren nog steeds revolutionairen die terreur en angst willen zaaien.”

“Die uit zijn op onderwerping, submission dus. Wel denk ik dat de jonge, vaak hoogopgeleide westerse moslimvrouwen een enorme kracht vormen die hier blijvend voor de gematigde vorm van islam zullen zorgen. Maar in die periode was alles nog zo in beweging.”

Amerika

Voor het gezin Durlacher-de Winter was de sfeer in Nederland destijds reden om in 2008 naar Amerika te verhuizen. “Ook toen was er weer sprake van opkomend antisemitisme en Leon dreigde de politiek in te gaan. Het werd allemaal zo grimmig.” Lacht: “Ik riep: ‘Nee, nee, ik ben met een schrijver getrouwd, niet met een politicus!’”

“Dat idee van: oké, we gaan weg, had iets ook iets spannends. Het was zeker geen vlucht, soms is het gewoon goed om in het leven iets radicaals te doen. Maar ik miste gaandeweg het leven hier en kreeg uiteindelijk echt heimwee. Drie jaar later was de situatie in Nederland redelijk genormaliseerd en zijn we teruggegaan. Onze tijd in Amerika is zuiverend geweest. Ook voor onze kinderen die er veel van hebben geleerd.”

Jessica Durlacher: ‘Ik gun onze kinderen de vrijheid die wij hebben gehad’

‘Heel zorgend’ als moeder

Als moeder valt ze in de categorie ‘heel zorgend’, denkt ze. “Ik laat meteen alles uit mijn handen vallen als er iets met ze is. Het moeder-kindfenomeen vind ik iets ontroerends hebben, maar het kan ook weleens een last zijn. In De Stem laat ik Zelda terugkijken op die roerige periode toen haar twee jongste kinderen nog heel klein waren, en hoe haar oudste zoon van achttien zich van haar losmaakte en zijn eigen plan trok.”

“En over de rouw als je je realiseert dat je zo veel van die levensfase waarin je compleet werd geabsorbeerd door de zorg, niet meer kunt terughalen. Als ik weleens naar foto’s van mezelf uit die tijd kijk, denk ik: hoe wás ik toen eigenlijk?”

Moos en Moon

Nee, met loslaten heeft Jessica zelf geen moeite. “Moos en Moon zijn los van ons, maar tegelijkertijd nog steeds heel nabij. Door die jaren in Amerika, waarin we erg op elkaar aangewezen waren, zijn we met z’n vieren heel close geworden. Moos is nu 25 en Moon, die bezig is met het schrijven van haar tweede boek, 23. Moon lijkt in haar hele wezen ongelooflijk veel op Leon. En in Moos herken ik alles van mij, dat is net zo’n driftkop.”

“Grappig is dat, al zijn ze natuurlijk vooral zichzelf. Moos heeft in Israël drie jaar politieke wetenschappen en terreurbestrijding gestudeerd. Hij heeft zijn bachelor gehaald en moet zijn master nog afronden, maar door corona heeft hij zich nu even op andere projecten gestort. Dochter Moon heeft ook drie jaar in Israël gewoond en een jaar in Rome. En nu wonen ze door de pandemie allebei extreem dichtbij. Moon hier in huis en Moos in mijn kleine huisje in Amsterdam.”

Zoals zo veel ouders zou ook Jessica graag wat optimistischer over hun toekomst willen zijn. “Ik begin altijd redelijk opgewekt aan de dag, maar ik ben ook een klager en een tobber die snel beren op de weg ziet. Als ik naar deze wereld kijk, met die pandemie en een instortende economie, maak ik mij zorgen of ze zich straks wel volledig zullen kunnen ontplooien. Ik gun onze kinderen de vrijheid die wij hebben gehad.”

Note van de redactie: dit artikel verscheen eerder in Margriet 18-2021. In het geprinte artikel stond per abuis de verkeerde leeftijd vermeld van Jessica Durlacher. We bieden hiervoor onze excuses aan.

Tekst | Heleen Spanjaard
Fotografie | Marloes Bosch

Margriet 19 ligt nu in de winkel! Met daarin deze week: een interview met Hugo de Jonge en zijn moeder, vier sprankelende moederdag make-overs, zeven pagina’s puzzelen, gezond & fit de zomer in en natuurlijk nog véél meer. Haal het nummer snel in huis of bestel ‘m online zonder verzendkosten.

Ook interessant