Margriet logo
null Beeld Mark Uyl. Styling: Ora Bollegraaf.
Beeld Mark Uyl. Styling: Ora Bollegraaf.

PREMIUM

Isa & Merlijn: ‘Rouwen is een heel persoonlijk proces, je doet wat op dat moment goed voelt’

Samen met haar zoon Merlijn Kamerling (23) schreef actrice en auteur Isa Hoes (54) Je bent niet alleen, een boek over rouw en verlies. Het boek geeft handvatten om een intens verdrietige periode door te komen.

Dat ze samen een boek zouden schrijven, daar hadden ze eigenlijk nooit over nagedacht. Ze hadden eerder al een boek geschreven, ieder apart, over de dood van hun man en vader ­Antonie Kamerling. Maar, zeggen ze beiden, dit is geen boek over hem, maar over verlies. En hoe je daarmee omgaat. Uit het boek: Maar er komt altijd een moment, vroeg of laat, dat je ziet dat het ergste achter de rug is. Dat je weer door kunt met leven, met geven, met opvoeden, met opnieuw genieten. Dat je terugkijkt en ziet: ik ben verdergegaan en dat mag. Wij staan inmiddels op dat punt en dan is het tijd om die kennis te delen.

Antwoord op alle vragen

Merlijn: “Nadat ik een boek over mijn vader had geschreven kreeg ik veel vragen van mensen. Ze wilden weten hoe ik dat had gedaan, het verwerken van zijn dood. En wat mij had geholpen. In het begin gaf ik nog wel antwoord, maar op een gegeven moment vond ik dat steeds lastiger. Want soms wist ik ook niet precies hoe ik iets had gedaan. En het gaat over iets heel intiems en verdrietigs; ik had niet altijd zin om daarover te praten. Alleen als ik dan geen antwoord gaf, ­voelde ik me schuldig. Ons boek is eigenlijk het antwoord op de vragen die ik en mijn moeder krijgen.”

null Beeld

Is dit boek op een bepaalde manier makkelijker geweest om te schrijven? Omdat jullie al een boek over de dood van Antonie hebben geschreven?

Isa: “Dat had ik wel verwacht, maar toen we hiermee bezig waren, realiseerden we ons dat we terug moesten naar die pijn. Want dat is rouw: pijn. Dat vonden we beiden niet leuk. Helemaal toen het boek klaar was, schoot ik in een stuk rouw dat ik blijkbaar nog niet had verwerkt of dat zich nog niet had aangediend. En wat ik ­ergens wel wist, maar waar ik nu mee werd geconfronteerd, was dat het nooit echt ophoudt.”

Merlijn: “Rouwen is gewoon part of your life, het groeit met je mee. Er zullen altijd momenten komen dat ik mijn vader heel erg mis, dat ik wil dat hij erbij kon zijn. Ik geloof ook niet in verdriet een plekje geven. Dat zou betekenen dat je het afrondt, dat het klaar is, terwijl het er altijd zal zijn.”

Is rouw, of verdriet, als gevoel te omschrijven?

Merlijn: “Voor mij voelt het als een soort onbestemd gevoel dat me dwarszit. Ik ging dat eerder altijd uit de weg. Ik had er geen zin in, vond het te moeilijk en wilde het niet aangaan. Maar als je geen aandacht schenkt aan je verdriet betekent dat niet dat het er niet is. Het stapelt zich gewoon op. Totdat het zó’n grote berg is geworden, dat je geen andere keus hebt dan die te beklimmen. Ik neem daar nu de tijd voor. Als ik het wil aangaan, kijk ik naar foto’s van mijn vader of luister naar zijn muziek. Dan komen de tranen meestal vanzelf.”

null Beeld

Zware tijd

Isa: “Het is voor mij eigenlijk elke keer verschillend. De ene keer voelt het als een randje verdriet, de andere keer als een berg. Dat luik dat met het schrijven van het boek werd opengetrokken haalde me op een bepaalde manier onderuit. Het is elf jaar geleden dat Antonie is overleden. Elf jaar lang dacht ik: ik moet vooruit, ik moet positief blijven. Terwijl ik nu af en toe denk: jeetje, wat is het zwaar geweest. Laatst vroeg iemand, toen we het over Antonie hadden, waar ik het meest trots op was. ‘Nou, dat ik elke dag heb overleefd,’ zei ik ineens. Ik ben dat eigenlijk nu pas aan het verteren, dat het gewoon hartstikke zwaar is geweest. En ik snap dat daar nu pas ruimte voor is. Ik had twee jonge kinderen, ik wilde vooruit en een leuk leven voor ons maken. We zaten al heel lang in een zwaar verhaal met Antonie door zijn depressiviteit, misschien ben ik mezelf daarom wel voorbijgelopen in mijn drang om alles positief te benaderen. Na zijn dood vond ik het moeilijk om mijn verdriet te laten zien. Ik was bang wat dat allemaal zou veroorzaken. Nu accepteer ik dat mijn verdriet erbij hoort. En mag ik gewoon zeggen dat het zwaar was.”

Kunnen jullie elkaar troosten?

Isa: “Ik denk dat mijn kinderen eerder troost bij mij zoeken dan andersom. Zo zie ik ook mijn rol als ouder. Ik troost ze, hoed ze, stop ze geld toe als ze dat nodig hebben en neem ze mee op ­vakantie. Ik zorg dat er een veilig nest is waar ze altijd terechtkunnen. Ik heb mijn verdriet ook niet echt toegelaten rondom de kinderen. Nu ben ik daar meer open in. De dag dat ik Antonie dood aantrof in huis, was mijn dochter Vlinder bij een vriendinnetje spelen. Ik heb haar daar gelaten en dat was puur mijn moederhart die haar wilde ­beschermen. Ze was nog maar vijf jaar. Later is zij in therapie gegaan – we zijn allemaal in therapie geweest – en kwam naar boven dat ze die dag heeft gemist. Ze had er geen herinnering aan, wist niet wat er precies was gebeurd. Dat raakte me. Ik veroordeel mezelf niet dat ik toen die keuze heb gemaakt, maar realiseerde me ook dat zij die dag heel anders heeft beleefd dan ik, of Merlijn. Ik ben toen met haar gaan zitten en heb haar, huilend, het verhaal van zes oktober verteld. De dag dat haar vader was overleden.”

null Beeld

Merlijn, heb je het met Vlinder vaak over jullie vader?

“Twee jaar geleden heb ik een documentaire ­gemaakt over mijn zoektocht naar mijn vader. Ik was elf toen hij overleed. De herinneringen die ik had, heb ik weggestopt. In de documentaire had ik eigenlijk voor het eerst een echt gesprek met Vlinder over onze vader. Maar daarna eigenlijk niet meer. Ik geef ons leeftijdsverschil altijd een beetje de schuld. Of dat ik in een andere levens­fase zit, maar eigenlijk heb ik er geen zin in. En natuurlijk hebben we het wel over hem als zijn naam valt. Het gaat eerder op een natuurlijke manier dan dat we heel bewust gaan praten. Ook omdat het voor mij nog steeds heel verdrietig is. En ik ook voorzichtig naar Vlinder ben. Ik kan op dat moment wel over mijn vader willen praten, maar ik weet helemaal niet hoe het bij haar valt.”

Persoonlijk proces

Isa: “Dit is ook een beetje de vorm die wij hebben gekozen. Dit werkt voor ons. Terwijl er bij anderen misschien heel veel over hun overleden ­geliefde of dierbare wordt gesproken. Dat is ook wat we in het boek willen laten zien: dé manier om te rouwen bestaat niet. Het is een heel ­persoonlijk proces. Je doet eigenlijk wat op dat moment goed voelt.”

Merlijn: “Het boek is op een bepaalde manier ook een boek over leven, of over het leven. Hoe ga je verder? Mijn vader is er niet meer, maar wij nog wel. Wij vullen ons leven met nieuwe herinneringen, maken nieuwe plannen. Ik ben nu bijvoorbeeld samen met Vlinder een kledingmerk aan het opstarten.”

null Beeld

Voelen jullie elkaar goed aan als zakenpartners?

Merlijn: “Mensen zeggen vaak dat je met familie geen zaken moet doen, maar tussen ons gaat dat heel goed. We zijn nog in het beginsta­dium, maar ik vind het heel leuk. En ik ben blij dat ze dit met mij wil doen, want ik kan het niet alleen. Anders had ik dat al lang gedaan, zeg maar.”

Hoe herinneren jullie je Antonie het liefst?

Isa: “Zoals hij met de kinderen was. Hij was zo’n leuke en lieve vader. Dat is ook mijn grootste verdriet. Dat mijn kinderen zo’n leuke vader moeten missen. Na zijn dood had ik daar veel last van. Ik dacht: mijn kinderen moeten het nu met mij doen, maar ik ben helemaal niet zo leuk als hij. Hij vulde het vaderschap op een heel natuurlijke manier in. Hij nam Merlijn, en later ook Vlinder, overal mee naartoe. Soms nam hij ze mee naar het theater als hij moest spelen. Hij legde Vlinder in een bedje en zette Merlijn in de coulissen, zodat hij kon kijken. Hij had in die zin een rotsvast vertrouwen in zijn kinderen; dat Vlinder zou doorslapen en Merlijn lekker naar zijn vader zou kijken. Ik zou het toneel niet op kunnen. Wat als er één gaat huilen?”

Merlijn: “Ik heb geen specifiek moment of een ­bepaalde herinnering, omdat ik zo veel jaar bezig ben geweest een negatief beeld van mijn vader neer te zetten. Dan was het voor mij makkelijker om met mijn verdriet te dealen. Maar als ik dan dit soort verhalen hoor, dan raakt dat me.”

null Beeld

Pianospelen

Isa: “Antonie was een keer op televisie in een programma van Astrid Joosten. Op de achtergrond werd een foto van mij en Merlijn geprojecteerd. Antonie schoot vol en toen Astrid vroeg waarom, zei hij: ‘Dat heb ik gewoon altijd als ik Isa zie. Ik ben nog steeds verliefd op haar en het raakt me altijd als ik haar onverwachts zie.’ Het was heel fijn om door hem geliefd te zijn. Ik heb gewoon heel lang een heel leuke man gehad. Ook veel ­ellende en hij kon soms heel irritant zijn, maar van dit soort herinneringen word ik alleen maar blij.” Tegen Merlijn: “Weet je nog dat papa altijd pianospeelde? Antonie kon heel mooi pianospelen. Een van de eerste keren dat ik bij hem thuis was, speelde hij voor mij en viel ik in slaap. Ik schaamde me dood, maar voor hem was dat het mooiste compliment dat hij kon krijgen. Hij had de gave om mij met zijn pianospelen te raken, maar óók volledig op mijn gemak te stellen.”

Merlijn: “Muziek was ook echt zijn ding. Ik herinner me toch iets leuks. Hij kwam me een keer ­ophalen van school in een cabriolet en we gingen door de stad rijden met de muziek van Eminem keihard aan. Ik schaamde me eigenlijk, want hij was toen al heel bekend. Maar dat interesseerde hem helemaal niks. Hij deed het voor mij, omdat ik van rapmuziek hield. Nu denk ik: wat ontzettend bijzonder en liefdevol dat hij dat heeft gedaan.”

Isa: “Dat je denkt: die gekke vader.”

Merlijn: “Ik noem het altijd een beetje schijt hebben aan alles en iedereen, maar dan wel op een respectvolle manier.”

Isa: “Bekend of niet, Antonie deed zich niet ­anders voor. Hij was in die zin authentiek. Dat is ook een mooie les die hij aan de kinderen heeft meegeven. Ik weet niet of ze die les zelf al zo zien, maar hij heeft ze zeker het voorbeeld gegeven. We zijn allemaal bezig in keurslijfjes te passen, maar authenticiteit maakt je de allerleukste persoon. Het is belangrijk om altijd jezelf te zijn. En dat was Antonie.”

null Beeld

Over het boek

In Je bent niet alleen beschrijven moeder Isa Hoes en zoon Merlijn Kamerling hoe het is om te rouwen om iemand die heel dicht bij je stond. In het geval van Isa en Merlijn was dat hun echtgenoot en vader Antonie Kamerling, maar dit boek is herkenbaar voor iedereen die een broer, zus, kind, ouder of partner heeft verloren. Isa en Merlijn reiken handvatten aan om met zulk intens verdriet om te gaan en gaan in gesprek met onder anderen Xandra en Lola Brood en Edwin Spee en Julian van de Kamp over de verschillende vormen van rouw.
€ 22,99 (boekerij.nl).

Merlijn over wat hem raakt in het boek

“Wat mij het meest raakte, was het gesprek dat we hadden met Julian, de zoon van Bibian Mentel. Toen we hem spraken, was het vier maanden geleden dat hij zijn moeder was ­verloren en we hadden daar een heel open gesprek over. Daar was ik wel van onder de ­indruk.”

Isa over wat haar raakt in het boek

“Elk gesprek dat we hadden was mooi en waardevol. Maar wat mij het meest aan het denken heeft gezet is de eigenheid van Humberto Tan in zijn rouwproces. Hij heeft destijds, toen hij zijn broer verloor, tegen zijn baas gezegd: ‘Ik moet even rouwen.’ Dat is bijna het tegenovergestelde van wat ik heb gedaan, want ik dacht: ik moet door met de kinderen. Hij ging thuis op de bank liggen, luisterde naar muziek en dook helemaal in zijn rouw. Die ruimte zouden we ­eigenlijk allemaal moeten nemen als we iemand verliezen.”

Kleding op de foto's

Isa: hemdje (Pieces), jasje & broek (Essentiel Antwerp), enkellaarzen (Toral).
Merlijn: tricot pak (Zara), sneakers (Diadora).
Isa: crémekleurige trui (Ichi), leren broek (Aligne), pumps (Zign).
Merlijn: T-shirt (Daily Paper), jeans (Scotch & Soda), sneakers (Diadora), overhemd (Zara).
Isa: groene wollen mantel (Mango).Merlijn: T-shirt (Daily Paper), jeans (Scotch & Soda), sneakers (Diadora), overhemd (Zara).

Saskia SmithMark Uyl. Styling: Ora Bollegraaf.

Op alle verhalen van Margriet rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven. Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@margriet.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden