M24 MT24 Persoonlijk Laaggeletterd Beeld Mariel Kolmschot. Visagie: Nicolette Brøndsted.
Beeld Mariel Kolmschot. Visagie: Nicolette Brøndsted.

PREMIUM

‘Ik had nooit kunnen bedenken dat ik tegenwoordig de krant lees’

Bettie Hoogewerf kon nauwelijks rekenen, lezen en schrijven en was daardoor behoorlijk afhankelijk van haar man. Toen hij overleed en ze steeds een beroep moest doen op haar dochters (inmiddels 31 en 29) besloot ze dat er iets moest veranderen.

“Het onbegrip van mensen, de manier waarop de wereld naar mij kijkt, maakt van mijn laaggeletterdheid een handicap. Men gaat ervan uit dat een vrouw van mijn leeftijd kan lezen en schrijven. Zeker als je in Nederland bent geboren. Veel mensen denken in eerste instantie dat ik dom ben. Maar dat ben ik niet. Mijn koppie werkt prima. Ik kan veel, ben reuzehandig en met mijn mond is niets aan de hand. Ik heb alleen moeite met rekenen, lezen en schrijven. Op de lagere school kon ik niet meekomen. Tijdens de reken- of taalles tekende ik poppetjes.”

Goed met mijn handen

“Na de basisschool ging ik naar de huishoudschool. Een logische stap, want ik was goed met mijn handen en in die tijd vond men het vooral belangrijk dat een vrouw praktische en huishoudelijke dingen leerde. Hoe je klanten in een winkel helpt bijvoorbeeld of hoe je kinderen verzorgt. Ook leerde ik koken, ramen lappen en strijken. In strijken bleek ik zelfs zó goed te zijn, dat de ­lerares voor mij haar wasgoed van thuis meenam. Daarnaast leerden we in de poppenhoek hoe je luiers moest verschonen. Een enkele keer hadden we reken- en taalles. Dan gebeurde het weleens dat de leraar me aan de oren trok of mijn schrift door de klas smeet omdat hij teleurgesteld was in mijn prestaties. Natuurlijk vond ik dat vervelend, maar ik kon er niets aan doen. Ik had echt mijn best gedaan.”

“Omdat ik mocht blijven werken in het bejaardenhuis waar ik stageliep, heb ik de huishoudschool niet afgemaakt. En toen mijn oudste dochter werd geboren, ben ik gestopt met werken om voor de kinderen en het huishouden te zorgen.”

Smoesjes verzinnen

“Dat ik veel spelfouten maak en moeite heb met lezen – en dat is iets anders dan analfabeet zijn, want dan kun je helemaal niet lezen of schrijven – zag ik eigenlijk nooit als een beperking of probleem. Althans, niet toen mijn man nog leefde, want hij ving op wat ik niet kon. Geld overmaken, belastingaangiftes, verzekeringen… Ik bemoeide me er niet mee. En als er brieven waren van school, las hij ze aan me voor. Evenals de bijsluiters van medicijnen, de etiketten in de supermarkt of de programmering in de televisiegids. Met mijn man aan mijn zijde redde ik me prima. En als mijn man niet met me mee kon, naar de apotheek bijvoorbeeld, dan vroeg ik een van mijn dochters of mijn zus. Als ik in mijn eentje op pad ging, vermeed ik lastige situaties, maar mocht het ­gebeuren dat ik ergens ter plekke iets moest lezen, dan verzon ik een smoes. Dat ik mijn bril was vergeten bijvoorbeeld. En dat ik de informatie graag mee naar huis nam, zodat ik alles nog eens rustig kon nalezen. Ook klokkijken was, en is nog steeds, ingewikkeld. Een klok met wijzers en cijfers als 1, 2 en 3, die snap ik wel, maar staat er bijvoorbeeld 13:14, dan is dat moeilijk.”

“Toen negen jaar geleden mijn man overleed, verloor ik niet alleen mijn geliefde, maar ook mijn tweede paar ogen. De ogen die ervoor zorgden dat alles werd gelezen wat ik moest lezen. Van de ene op de andere dag was ik, wat dat betreft dus, volledig afhankelijk van mijn dochters. Vooral Ida, de oudste, kon daardoor geen kind meer zijn. Zij regelde bijvoorbeeld alles rondom de begrafenis van mijn man. En daar kwam veel papierwerk bij kijken. Natuurlijk zat ik overal bij en nam ik zelf de ­beslissingen, maar het was Ida die de pen erbij moest pakken en alles aan mij moest voor­lezen.”

Gelijkgestemden

“Nadat ik voor de zoveelste keer mijn dochters om hulp had moeten vragen, besefte ik dat het zo niet langer kon. Die afhankelijkheid vrat aan me. Het was genoeg geweest. Mijn dochters zouden een keer uit huis gaan en dan zou ik er ­alleen voor komen te staan. Bovendien wilde ik voorkomen dat eventuele toekomstige kleinkinderen mij zouden vragen waarom ik hen niet kon voorlezen. Dus trok ik acht jaar geleden de stoute schoenen aan en heb me aangemeld bij het Nederlandse volwassenenonderwijs. Dat bleek de beste beslissing die ik ooit heb kunnen nemen.”

“Een paar jaar ging ik twee keer per week naar school. Daar ontmoette ik een klas vol gelijkgestemden. Schaamte bestond er niet. Onzekerheid evenmin. En omdat mijn klasgenoten, bij wie de leeftijd varieerde van 20 tot 85 jaar, allemaal ­dezelfde handicap hadden als ik, waren we vanaf dag één heel close met elkaar. En dat ben ik met sommige nog steeds. Dat komt ook omdat ik na de opleiding taalambassadeur ben geworden voor de stichting Lezen en Schrijven. Samen met andere ­ambassadeurs geef ik in bibliotheken, bij gemeentes, apotheken of belastingkantoren voorlichting over laaggeletterdheid. En één dag per jaar informeren we tweedejaars medicijnstudenten van het UMCU in Utrecht. En ja, daar ben ik trots op. Net als op het feit dat ik dankzij mijn ambassadeurschap prinses Laurentien en de burgemeester van Rotterdam heb ontmoet. Wie had dat ooit kunnen bedenken?”

Veel zelfverzekerder

“De Bettie van vóór Nederlandse les is een totaal ­andere vrouw dan de Bettie wie ik nu ben. Ik sta ­steviger in mijn schoenen en mijn wereld is groter geworden. Alleen met de trein ergens naartoe gaan, durfde ik vroeger niet. Nu wel. Een dagje naar het Tropenmuseum in Amsterdam? Geen probleem. Ik doe het gewoon. De routeplanner, die ik nu beter ­begrijp, brengt mij overal naartoe. Ik ben zelfs twee keer alleen op vakantie geweest. Het was een geor­ganiseerde busreis, dat wel, maar toch… Dat ik zo’n ­onderneming in mijn eentje ben aangegaan, had ik voorheen nooit kunnen bedenken. En dat ik tegenwoordig de krant lees, en niet meer alleen plaatjes kijk, evenmin. Al doe ik er misschien iets langer over dan een ander.”

“Ook appen is geen probleem meer en ik zit op Facebook. Alleen die bijsluiters blijven lastig, maar voor wie niet? En het foutloos schrijven kost me nog moeite. Ik haal de d en t door elkaar en tweeletterklanken vind ik ingewikkeld. Of je vuur en vuren met twee u’s of met één u schrijft bijvoorbeeld. Maar gelukkig heeft elke laptop of telefoon tegenwoordig spellingcontrole. Vraag me trouwens ook niet of ik even snel een telefoonnummer wil noteren. Als ik bijvoorbeeld een afspraak wilde maken met de huisarts en de voicemail kreeg met een nummer, dan kon ik die voice­mail tien keer afluisteren en dan nóg lukte het me niet om het telefoonnummer kloppend op te schrijven. Nadat ik dit had aangegeven bij de arts, heeft hij de voicemail aangepast met een keuzemenu. Dat is wat de Nederlandse les ook met mij heeft gedaan. Doordat ik zelfverzekerder ben geworden, durf ik meer. Ik speel open kaart en vraag om hulp als ik iets niet snap.”

M24 MT24 Persoonlijk Laaggeletterd Beeld

Hulp per telefoon

“Dat ik voor de veiligheid mijn dochters nog vraag om mijn bankzaken te regelen, vinden ze niet erg. Zij zijn trots op wat ik tegenwoordig wél zelfstandig kan en doe. Ja, mijn meiden zijn goud waard. Zonder hen was mijn wereld heel klein geweest. En ik ben dankbaar dat zij goed zijn terechtgekomen. Ze hebben doorgeleerd en een leuke baan gevonden. Dat is ook wat ik hen altijd heb geadviseerd: als je kunt leren, doe het dan. Ik weet als geen ander hoe belangrijk het is om je school af te maken. Want eerlijk is eerlijk: ik heb de taal nu redelijk onder de knie, maar die afhankelijkheid en de daarbij behorende eenzaamheid zullen nooit helemaal verdwijnen.”

“Ik wil niet alles aan anderen moeten vragen. Maar gelukkig biedt de telefoon uitkomst. Als ik iets niet weet of snap, dan pak ik mijn telefoon. Toen ik een sportschool zocht bijvoorbeeld. Dan vraag ik door het microfoontje op de telefoon naar een ‘sportschool voor 55-plussers in mijn omgeving’ en dan krijg ik de antwoorden. Ook mijn gevoel van schaamte komt soms nog om de hoek kijken. Vooral als mensen vervelend reageren wanneer ik iets niet begrijp. Maar het is wat het is. Iedereen heeft wel wat. En dit is mijn ding. Daarbij: ik kan zó veel meer dan vroeger. Mijn kleinzoon voorlezen bijvoorbeeld. Ik doe het zo vaak als het maar kan. En dat ik nu in Margriet mijn eigen verhaal kan teruglezen, daar ben ik apetrots op.”

De impact van laaggeletterdheid

Een volwassene die laaggeletterd is, is geen analfabeet. Een laaggeletterde kan wel lezen en schrijven, alleen niet goed genoeg om helemaal mee te doen in de samenleving. Vaak heeft een laag­geletterde ook beperkte digitale vaardigheden.In Nederland zijn er 2,5 miljoen laaggeletterden, ongeveer 1 op de 6 mensen dus. Van die 2,5 miljoen hebben bijna 1,8 miljoen mensen van 16 tot 65 jaar moeite met taal en/of rekenen en bijna 740.000 65-plussers. Meer dan de helft van de laaggeletterden van 16 tot 65 jaar heeft Nederlands als moedertaal. Vergeleken met niet-laaggeletterden geldt dat laaggeletterden:

  • Meer moeite hebben met werk vinden;
  • Vaker minder gezond zijn en zich minder gezond voelen, dus meer gebruikmaken van de zorg;
  • Vaker afhankelijk zijn van een uitkering;
  • Meer moeite hebben met digitale vaardigheden;
  • Zich vaker ziekmelden bij de werkgever;
  • Vaker minder zelfredzaam zijn;
  • Vaker financiële problemen hebben. Bijna 100.000 laaggeletterden leven in armoede.

Het volgen van een cursus levert een laaggeletterde veel op. Behalve dat de leesvaardigheid en de digitale vaardigheden worden verbeterd, waardoor het zelfvertrouwen toeneemt, gaat de persoon zich ook geestelijk en lichamelijk gezonder voelen. Daarnaast is het ook voor de werkgevers én voor de samenleving van belang dat het aantal laaggeletterde mensen afneemt. Want: minder armoede, lagere zorgkosten, minder werkloosheid en minder ziekteverzuim.

Meer informatie over laaggeletterdheid en Nederlands volwassenonderwijs: lezenenschrijven.nl

Ymke van ZwollMariel Kolmschot. Visagie: Nicolette Brøndsted.
Meer over

Op alle verhalen van Margriet rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven. Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@margriet.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden