null Beeld Kristel Steenbergen
Beeld Kristel Steenbergen

PREMIUM

Heel goed voor je, dat even helemaal niks doen

Even hélemaal niets doen; we hebben er zo’n behoefte aan en toch lukt het ons slecht. Journalist Marijke Kolk (met altijd een volle agenda) gaat het nu anders doen, want van niksen word je volgens de psychologie een gelukkiger mens.

Het moet inmiddels zo’n dertig jaar geleden zijn dat ik een Engels vriendje had. Hij vond mij een fladderaar en ook een very busy girl en daarom noemde hij me liefkozend busy bee. Als ik eerlijk ben, is er nog niet heel veel veranderd. Ik fladder iets minder, maar ik ben nog steeds heel erg druk. Te druk. Helaas kom ik daar vaak pas achter als het te laat is. Als ik geen zin meer heb om te werken, zelfs geen zin meer om af te spreken met vriendinnen, omdat ik gewoon EVEN HELEMAAL NIKS wil. En zelfs op die momenten vind ik het nog lastig om nee te zeggen als ik word gebeld en gevraagd of ik een training wil geven, een artikel wil schrijven of een feestje voor een vriendin wil organiseren (zomaar wat voorbeelden).

Zo werd ik op het moment dat ik behoefte had aan EVEN HELEMAAL NIKS gevraagd om dit artikel te schrijven over EVEN HELEMAAL NIKS. De ironie. En ik zei ja. Wat zou dat toch zijn, dat ik zo’n moeite heb met het kiezen voor rust? En waarom ken ik zo veel vrouwen die hier ook moeite mee hebben? Nee zeggen, rust nemen, luisteren naar je eigen behoefte. Ik besluit dit om te beginnen maar eens voor te leggen aan mijn eigen psycholoog, Dienie van Wijngaarden.

Erkenning

“Dit heeft alles te maken met oude patronen,” zegt Dienie. “Dat geldt overigens voor de meeste mensen die lastig kunnen niksen. In jouw geval denk ik dat het te maken heeft met het kind in jou dat, net als vroeger, roept: ‘Kijk mij, kijk eens wat ik kan!’ Een behoefte aan erkenning en bevestiging. Die bevestiging heeft bij jou vaak te maken gehad met wat je deed, wat je kon en niet met wie je was. Dat zit er nog steeds in. Hard werken vormt dan een groot deel van je identiteit.” Ik denk dat ze gelijk heeft. Dienie: “Ik zie ook wel vrouwen die heel calvinistisch zijn opgevoed. Zo van: ‘Zit je te lezen, heb je niks te doen? Dan heb ik nog wel een karweitje voor je.’ Ook dat heeft invloed. En vergeet ook niet: voor gedrag en vlijt moest je vroeger wel een dikke voldoende scoren, dat was belangrijk. En daar hoort achteroverleunen niet bij. Hard werken zit dus deels ook in onze cultuur.”

null Beeld

Het gevolg is volgens mijn psycholoog dat je in je volwassenheid onrustig wordt als je niks doet. “Dan zit je op de bank, maar vliegen de gedachten nog steeds onrustig door je hoofd. De vraag is wat je doet om dat te verdragen. Want daar begint het mee: verdragen. Daarna kun je verdergaan met oefenen, totdat het je op een gegeven moment lukt om écht te niksen.” Dienie ziet het in haar spreekkamer. Niet dat er daar veel genikst wordt (bepaald niet, weet ik uit ervaring), maar er is weinig afleiding en daarom veel ruimte voor bespiegeling. “Ik hoor vaak: ‘Goh, daar heb ik nou nog nooit over nagedacht.’ Geen afleiding zorgt ervoor dat je jezelf ineens hardop hoort denken. Dat kan ook tijdens een wandeling. Daarnaast is het belangrijk jezelf te begrenzen. Werk je thuis? Realiseer je dan dat je het loopje naar de koffieautomaat en het praatje met die collega mist en bouw zelf die rustmomenten in.”

Schuld en schaamte

Gevaar ligt op de loer. Altijd maar bezig zijn en nooit eens niksen kan leiden tot een burn-out. En het aantal gevallen van burn-out stijgt. Maar liefst een op de zes werknemers heeft burn-outklachten. In 2014 was dit nog een op de zeven. We zijn altijd maar bezig en als we niet iets bereiken of eraan werken om iets te bereiken, kan het voelen alsof we falen. Vanuit de maatschappij is er een druk om altijd productief te zijn en iets te doen wat van betekenis is. Dat was zelfs zo tijdens de lockdown. Ik voelde me bijna schuldig dat ik niet (zoals zovelen) een worteltaart had gebakken of boodschappen had gedaan voor mijn bejaarde buren.

Even helemaal niks doen, of misschien zelfs wat langer dan even, zorgt snel voor een schuldgevoel en schaamte. We hebben de neiging onszelf dan negatief te beoordelen. Want als je niks doet, ben je dan niet erg lui, passief en ongeïnteresseerd? Het zogenaamde hybride werken is wat niksen betreft ook niet in ons voordeel. Werk en privé lopen steeds meer door elkaar en daardoor is er weinig afbakening en is het lastig om niet altijd ‘aan te staan’.

Niet niks, dat niks doen

Kijk, ik weet het allemaal wel, maar dat wil helaas niet zeggen dat het me lukt om te niksen. Als ik al een paar uurtjes leeg heb in mijn agenda, denk ik: dan ga ik dat boek eindelijk eens lezen. Of: dan ga ik even een paar vriendinnen bellen. Of: dan ga ik een schilderijtje maken. Of: even mijn Facebook checken. Of: een rondje wandelen. Maar niksen is iets anders dan ‘iets leuks voor jezelf doen’. Het is voor je uit staren, stilzitten. Niksen gaat over contemplatie, beschouwing (binnen het christelijk geloof staat de term contemplatie voor ‘gekeerd naar God’).

null Beeld

Dat is iets anders dan mindfulness en meditatie. Die laatste zaken draaien om het je bewust worden van je lijf en van wat er in je hoofd omgaat. Niksen gaat juist over het loslaten van welke druk dan ook. Niks adem-halingsoefeningen of yoga-achtige houdingen. Niks. Niks. Niks. Niksen verlangt niks van jou. Och, wat klinkt dat makkelijk. Is het niet. Niksen is niet niks zullen we maar zeggen. Voor mij in elk geval niet. Ik ben van mezelf al vrij ‘druk in mijn hoofd’, ben gewend aan een volle agenda én wil ook nog eens dat alles wat ik doe zinvol is/ergens toe leidt. Toch is het juist zo (de ironie) dat juist degenen die het heel druk hebben gebaat zijn bij regelmatig ‘niksen’.

Terug naar de natuur

De vraag is dus nu: hoe gaat het mij lukken meer te niksen? Misschien moet ik mijzelf, zoals een vriendin kortgeleden heeft gedaan, ‘ontkoppelen’ van alle social media. Want zelfs als ik werk, kijk ik om de zoveel minuten op Facebook of WhatsApp. Dat maakt onrustig. Laatst las ik een interview met een of andere geleerde (geen idee meer wie, dat is ook vast een gevolg van mijn overbezette hoofd), die zei dat we aan collectieve ADHD leiden. Door al die prikkels. Ik geloof dat. Als ik denk aan stilzitten en aan een lange tijd niks doen, maakt me dat gespannen. Opnieuw: de ironie. Al is er één ding waar ik wel rustig van word: het kijken naar natuurdocumentaires. Zou dat komen omdat ik dan die beestjes zie niksen. Want dat is wat dieren doen, hè? Zo’n beetje de hele dag eigenlijk of in elk geval een groot deel van de dag. Ze rekken en strekken wat, kijken om zich heen, geven elkaar ’ns een knuffel, wachten op het moment dat ze zin hebben om een hapje te scoren.

Als je het zo bekijkt, zijn we ver afgedreven van onze natuurlijke staat van zijn. Nog even over de vriendin. Laatst zaten we op een terrasje en zei ze: “Kijk Marijk, mooi hè, de vorm van dit kopje.” Ze bleef maar kijken naar het kopje. En zweeg onderwijl. Ik dacht: die heeft ze niet helemaal meer op een rijtje. Nu denk ik daar toch anders over. Zij is gewoon al een stuk verder dan ik als het gaat om niksen.

Veel voordelen

Los van het feit dat niksen waarschijnlijk gewoon heel fijn is, komt uit verschillende onderzoeken dat dagdromen, je gedachten laten dwalen de creativiteit verhoogt. Niksen kan je daarnaast helpen om te aarden, je terug in contact te brengen met je intuïtie en je te bevrijden van onderdrukte emoties. Sterker nog: een tijdje ‘outtunen’ is belangrijk voor onze hersenen, zodat ze kunnen herstellen van alle indrukken en drukte. Na rust kunnen onze hersenen weer naar behoren functioneren. Vanuit mijn studie toegepaste psychologie (gestart omdat ik niet niks kan doen) weet ik dat niks doen in verband staat met onze ‘relaxrespons’, tegenovergesteld aan de bekende responsen van vluchten of vechten.

null Beeld

Een kleine uitleg: als we gestrest zijn, geeft ons lichaam een golf hormonen af en krijgen we klachten als een snel kloppend hart, gespannen spieren en verhoogde alertheid. Dit zijn automatische reacties die het lichaam heeft ontwikkeld om ons te beschermen tegen gevaar. Het probleem is dat deze respons – als we lange tijd onder stress leven – op een gegeven moment ook optreedt als er zich geen levensbedreigende situaties voordoen (file, deadlines). Niet niksen betekent dat je altijd aan staat, altijd die stresshormonen door je lijf dus. Die vragen om actie (fight-flight-freeze), waardoor je de neiging kunt krijgen stress met actie (=stress) te bestrijden. Dat voelt lekker, want je verbruikt energie en maakt endorfine aan. Maar chronisch put het uit. Als we leren hoe we onszelf terug kunnen brengen in een ontspannen staat van zijn kunnen we de balans herstellen.

Uit het raam turen

Alle reden dus ook voor mij om de kunst van het niksen onder de knie te krijgen (Nee Marijke, zie het nou niet als iets wat jou moet lukken, iets wat je moet bereiken…). Gewoon mezelf toestaan helemaal niks te doen. Geen werk, geen facebookcheck, geen nu.nl. En dat alles zonder schuldgevoel. Gewoon ‘zijn’, mijn gedachten laten dwalen. Ik ga dat eerst eens proberen zonder mijn social media te verwijderen. Eerst maar eens wat vaker op een terrasje naar een kopje staren. Of gewoon thuis een beetje uit het raam turen. En me daar vooral niet voor schamen. Als iemand me straks vraagt hoe mijn weekend was, zeg ik niet: ‘Nou, wel druk hoor, ik moest van alles doen’, maar gewoon, zonder blikken of blozen: ‘O, ik heb een beetje genikst en dat was héérlijk!’

Niks doen, hóé dan?

  • Gewoon een halfuurtje uit het raam staren.
  • Een bad nemen, zonder een boek of telefoon mee te nemen.
  • Plan een wekelijkse avond in waarop je niks hoeft.
  • Doe gewoon waar je op dat moment zin in hebt, ook al is dat niet meer dan hangen op de bank.
  • Ga een eind lopen zonder doel of eindbestemming.
  • Sta jezelf toe om te dagdromen.
  • Ga op bed liggen, luister naar kalmerende muziek.
  • Plof op de bank, pak er een kop thee bij en kijk hoe de wereld aan je voorbijgaat.
  • Pak eens niet je telefoon erbij als je in tram of trein zit.
  • Ga naar het park, ga op een bankje zitten en kijk hoe de vogels vliegen.
Marijke KolkKristel Steenbergen

Op alle verhalen van Margriet rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven. Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@margriet.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden