Word abonnee

Kies nú voor een abonnement met korting

Abonneer nú met korting

Persoonlijk

Annejet van der Zijl: ‘Mijn biografie zou heel saai zijn’

annejet-van-der-zijl-mijn-biografie-zou-heel-saai-zijn.jpg

Over het schrijverschap bestaan verschillende vooroordelen. Dat het een eenzaam bestaan is bijvoorbeeld. Maar Annejet van der Zijl (59) had zich deze coronaperiode geen beter gezelschap kunnen wensen dan de hoofdpersonages van haar nieuwste boek.

Als kind wilde ze archeoloog worden, gefascineerd als ze was door opgravingen, door farao’s, kortom: door het idee dat iets wat weg is, letterlijk weer kan worden opgegraven. Schatgraven is ze inderdaad gaan doen, maar dan met haar pen. En met succes. Dat is fijn, beaamt ze, maar: “Het allerfijnst van succes is dat je kunt mislukken. Stel, Fortuna’s kinderen verkoopt minder dan verwacht. Dat is geen ramp, want ik heb er een fantastische tijd mee gehad.” Ze lacht: “En failliet ga ik ook niet.”

Maar een boek is toch een beetje een kind van je, waar heel veel tijd en aandacht in is gestopt. Dan is het toch erg als het niet goed zou worden verkocht?

“Niet ieder kind hoeft enorm populair te worden. Er zijn ook ‘kindjes’ die dat niet zijn, maar waar je toch veel van houdt. Ik kan echt niet zeggen dat ik meer van mijn boeken houd naarmate ze meer verkopen. Succes heeft vele gedaantes en als ik het gevoel heb een geweldige tijd te hebben gehad, en dat het ‘a job well done’ was, is dat genoeg. Wat ik mijzelf wel kwalijk zou nemen, is als ik over drie jaar zou denken: dat boek had ik heel anders moeten schrijven. Ik ben niet zozeer ambitieus, maar wel fanatiek.”

Boekenweekgeschenk Leon en Juliette

Vorig jaar schreef Annejet het Boekenweekgeschenk Leon en Juliette. Het vertelt het bijna onvoorstelbare verhaal over Leon Herckenrath die in 1820 vanuit het Westland als jonge jongen uit een gegoede familie naar de Amerikaanse stad Charleston reisde, daar doodziek werd en overleefde door de goede zorg van Juliette, een negenjarige slavin. Toen hij vijf jaar later terugkwam werd hij verliefd op haar, kocht haar vrij, en trouwde met haar. En dat in een tijd waarin dat door de rassenwetten volkomen taboe was. Sterker nog: ronduit gevaarlijk. Leon en Juliette maakten fortuin in Amerika.

Terug in Nederland werd hij burgemeester van Monster en zo werd zij, die haar leven als slavin was begonnen, een geliefde burgemeestersvrouw met veel aanzien. Haar huwelijk met Leon was behalve zeer gelukkig ook zeer vruchtbaar: vijftien kinderen kwamen er, waarvan bijna de helft op jonge leeftijd stierf. De familiekroniek Fortuna’s kinderen vertelt verder over het wel en wee van de familie en spitst zich vooral toe op Virginie, de oudste dochter van Leon en Juliette, die het bizarre levensverhaal van haar moeder royaal naar de kroon steekt.

Van ‘dochter van een slaaf’ naar ‘rijkste vrouw van Californië’

Annejet: “Virginie werd als dochter van Leon en Juliette nog in Amerika geboren, op haar doopbewijs staat ‘slave of mine’. Op haar negende werd ze in haar eentje, verborgen in het vrachtruim van een zeilschip, door haar vader naar Nederland gesmokkeld en kwam bij haar volstrekt onbekende grootmoeder in Monster terecht, die een taal sprak die ze niet verstond. Ze had haar moeder en haar broertjes en zusjes achter moeten laten; zij werden een voor een op dezelfde manier naar Nederland gesmokkeld, Juliette als laatste.”

“In Monster groeide Virginie op en trouwde met de zoon van haar vaders beste vriend. Ze volgde haar man, Ko ‘James’ de Fremery, naar Amerika om een leven in het toen nog zeer primitieve San Francisco op te bouwen. Ko legde daar als bankier de basis voor het hypotheeksysteem dat in Amerika nog steeds wordt gebruikt. De intelligente en ondernemende Virginie eindigde uiteindelijk als een van de rijkste vrouwen van Californië. Dat dat allemaal kan in één leven!”

Een relevant boek

Fortuna’s kinderen speelt zich af tegen de achtergrond van de turbulente Amerikaanse geschiedenis van twee eeuwen geleden: de goudkoorts, de aanleg van spoorlijnen compleet met aanvallen door Indianen, de gruwelen van de slavernij, verwoestende branden, de opbloeiende economie, de neergang door de ene beurskrach na de andere, en de burgeroorlog tussen noord en zuid. “Het zijn uiteindelijk hoopgevende verhalen,” vindt Annejet. “Ook door wat er recent in de wereld is gebeurd. De arrestatie met fatale afloop van George Floyd in Amerika bijvoorbeeld, met de opkomst van de Black Lives Matter-beweging als gevolg. Voor mij maakt dat het vertellen van dit soort verhalen des te belangrijker.

“lk was echt geschokt door de alledaagse wreedheid van de slavernij. De martelingen die de slaven in het Sugarhouse van Charleston moesten ondergaan, waren verschrikkelijk. Opmerkelijk genoeg was niet veel later een zwarte huid in een staat als Californië helemaal niet zo’n beletsel. Daar was het weer veel nadeliger om een Ierse immigrant te zijn. Hoe mensen worden behandeld heeft vrijwel altijd met economie te maken. Ook in die zin is het een relevant boek geworden. Ik heb het idee dat ik Amerika veel beter begrijp.”

Mogelijk gevoelig ligt de terminologie: je gebruikt de woorden blank en zwart, slaaf. En niet wit, man of vrouw van kleur en tot slaaf gemaakt.

“Ik vind dat ik vrij moet zijn om mijn eigen taal te gebruiken. Als ik een boek zou schrijven over een hedendaags zwart meisje in de Bijlmer, zou ik wellicht het woord ‘wit’ gebruiken. Maar in zo’n historisch boek gaan woorden als ‘tot slaaf gemaakt’ en ‘mensen van kleur’ zó wringen, dan ben je meer bezig met het overbrengen van een statement dan het vertellen van een verhaal.”

Dit boek verschijnt in een tijd waarin de slavernij in de belangstelling staat. Er zal je misschien worden gevraagd om stelling te nemen in kwesties als: heeft het zin om excuses aan te bieden aan de huidige nazaten?

“Ik ga mij daar niet in mengen. Als historica zie ik dit boek als mijn bescheiden bijdrage aan het debat, maar ik ga niet op televisie of waar dan ook zitten vertellen wat andere mensen wel of niet zouden moeten doen, welke woorden ze moeten gebruiken en of ze wel of niet excuses moeten maken. Mijn taak is om het verhaal goed uit te zoeken, het recht te doen en zo mooi mogelijk te vertellen. Ik ben geen politicus en geen beleidsmaker.”

“In de Volkskrant stond onlangs een interview met strafrechtadvocaat Caroline Pronk. Zij is transgender en werd als rechter in opleiding ontslagen omdat ze door haar transitietraject nog een operatie moest ondergaan. Zij zei iets wat mij uit het hart gegrepen is: ‘Je kunt niet al het onrecht voorkomen. Je kunt zwelgen in de pijn of je aandacht proberen te verleggen naar iets anders wat veel concentratie vereist. Als je je focust op iets waarvan je gelukkig wordt, gaat dát juist groeien. En in die nieuwe ontdekking zit misschien zelfs meer geluk dan in wat je is afgepakt. Dat is de ironie van onrecht.”

De kunst van het leven

“Toen ik dat las dacht ik: dit is zo wijs. Dat is precies de kunst van het leven. Als je boos of teleurgesteld bent, kun je vasthouden aan datgene wat je niet hebt of je wijden aan iets wat je wél in de hand hebt. Ik had misschien best kinderen gewild; dat ik ze niet heb is toevallig zo gelopen. De meeste van mijn vrienden zijn nu in de fase dat er kleinkinderen komen. Als ik dan zo’n kindje zie, denk ik: wat moet dat schattig zijn, zo’n wurmpje dat ook nog eens deel van jou is. Dat gemis kun je tot je identiteit maken, maar je kunt je dus ook concentreren op iets wat wél kan en waar je ook veel plezier aan beleeft.”

“Toen de deur naar kinderen zich sloot, ben ik boeken gaan schrijven. Ik weet bijna zeker dat ik niet de energie had gehad om dat met het moederschap te combineren. Misschien ben ik uiteindelijk wel een gelukkiger mens geworden. Het levert weinig op om eindeloos in gemis of onrecht te blijven hangen. Natuurlijk sta ik helemaal achter de Black Lives Matter-beweging, maar ik hoop dat ze weten te voorkomen dat er nu een generatie kinderen opgroeit met de gedachte dat zwart zijn gelijk staat aan slachtofferschap. Terwijl het presidentschap van Barack Obama juist het omgekeerde effect had; dat was zo positief en hoopvol.”

Wat is het dat jij je zo graag in het leven van een ander verdiept?

“Als kind verdween ik al in boeken en als volwassene verdwijn ik nog steeds ontzettend graag in verhalen. In zekere zin is het ook een vakantie van mezelf. Als ik schrijf, denk ik helemaal niet aan dat ik dit nog moet of dat nog moet, ik duik er gewoon lekker in weg. Datzelfde gevoel kan ik ook hebben als ik in de tuin rommel of aan het koken ben; ik vind dat vermogen om alles te vergeten en op te gaan in wat ik doe een groot geluk.”

Zit er in ieder mens een boek?

Resoluut: “Ja. Al zijn sommige boeken wel saaier dan andere. Maar ieder mens verhoudt zich tot de wereld, en juist die wisselwerking tussen tijd en mens vind ik interessant. Ieder mens heeft bepaalde doelen en idealen, krijgt bepaalde kaarten toebedeeld en wat hij of zij daarmee doet is altijd weer spannend.”

Ben je blij dat je in deze tijd leeft?

“Voor mij is het een zegen. Ik kan als vrouw doen wat ik wil, ik kan volledig mijn eigen keuzes maken.”

Toch hebben Juliette en Virginie, die juist – en niet in de laatste plaats door hun huidskleur – in een uitermate onvrije tijd voor vrouwen leefden, bepaalde keuzes weten te maken en werden ze heel succesvol.

“En dat is ook zo mooi om te ontdekken; dat bepaalde vooroordelen over andere tijden gelogenstraft kunnen worden doordat zo’n leven een onverwachte draai maakt. Ik heb een enorme bewondering voor de durf van de families Herckenrath en De Fremery; het idee om zomaar op een zeilschip te stappen naar een ander werelddeel dat je niet kent, waarvan je de taal niet spreekt, en toch heel succesvol weten te worden. En de moed om voor de liefde te kiezen en huidskleur geen rol te laten spelen. Ik had me in coronatijd geen beter gezelschap kunnen wensen dan deze hoofdpersonen.”

“Mensen denken vaak dat schrijven een eenzaam beroep is, maar dat ervaar ik anders. Er zijn echt wel momenten dat ik mij eenzaam voel: vlak voordat ik op moet in een volle zaal. Vlak voor een tv-optreden. Of als ik na een lezing ’s nachts naar huis rijd en zonder benzine bij Assen sta.” (lacht) “Dán voel ik me eenzaam. Maar schrijven is voor mij net zoiets als lezen of een goede serie kijken. ’s Morgens schuif ik na de boswandeling met hond Toby om half tien met een kop koffie achter mijn bureau en als er ‘iets’ achter mijn stoel begint te zuchten, weet ik dat het tijd is om naar buiten te gaan. Een hond is heerlijk om los te komen van het werk.”

hoe boeiend zou jouw biografie zijn?

(lacht) “Saai! Als ik naast al die boeken en verhalen ook nog een groots en meeslepend leven zou moeten leiden, nee, dat is echt niet mogelijk.”

De vijf van Annejet van der Zijl

Lievelingsseizoen: “Nazomer.”

Guilty pleasure: “Lekkere dikke, ongecompliceerde boeken zoals De zeven zussen.”

Muziek waar ik rustig van word: “Celliste Julia Kent.”

Waardevol inzicht: “Alles waar je aandacht aan geeft wordt groter. Vroeger dacht ik dat ik alles moest oplossen of uitpraten, tegenwoordig ga ik met een grote boog om moeizame mensen heen.”

Irritante eigenschap: “Ik kan slecht tegen chaos, ik blokkeer er een beetje van. Heel irritant voor iedereen en vooral voor mezelf.”

Tekst | Heleen Spanjaard
Fotografie | Ester Gebuis

M44 Cover HR JPG

Margriet 44 ligt nu in de winkels! Met deze week een groot en openhartig interview met schrijfster Annejet van der Zijl, 5 x de tosti op chic, alles over de juiste houding om klachten te voorkomen, een grote wintertuin gids, tips om je innerlijke slons na anderhalf jaar thuiswerken te omarmen, de laatste herfsttrends en nog véél meer. Haal het nummer snel in huis of bestel ‘m online zonder verzendkosten.

Ook interessant