MT32 M32  Beeld Petra Hoogerbrug. Styling: Karin v.d. Knoop. Visagie: Astrid Timmer.
Beeld Petra Hoogerbrug. Styling: Karin v.d. Knoop. Visagie: Astrid Timmer.

PREMIUM

Waarom het chanson bezig is aan een ongekende revival in Nederland

Na het succes van het eerste seizoen kon een vervolg van de tv-serie Chansons! met Van Nieuwkerk en Kemps niet uitblijven. Franse muziek lijkt populairder dan ooit. Journalist Alexander Hiskemuller over wat chansons voor Nederland hebben betekend.

‘Mag het raam een stukje verder open?’ Dit vraag ik mijn moeder eind jaren zeventig vanaf de achterbank van onze rode Renault 5. Ze zit achter het stuur op de Route du Soleil terug naar Nederland en knikt via de achteruitkijkspiegel met haar hoofd van ‘ja’. Ik draai het raampje naar beneden en snuif nog eenmaal de aromatisch-bloemige geur van lavendel op. Velden vol aan weerszijden van de weg. Mijn zus naast me trekt een pruillip en heeft al drie uur geen stom woord gesproken. ‘Luddevedu’ – nu al – van die Franse jongen met de grote bruine ogen op de camping. Samen met mijn moeder neurie ik mee met de Franse radio. Julien Clerc met Si on chantait, oftewel: als we eens zouden zingen. Geen snars snap ik van het Frans, maar ik laat me meevoeren op de dromerige stem van de weemoedige Franse krullenbol van wie we thuis een stapel platen hebben liggen. Wedden dat mijn moeder er meteen eentje opzet zodra we weer terug zijn in druilerig Nederland?

In de jaren zeventig en tachtig van de vorige eeuw was Nederland in de ban van het Franse levenslied, ofwel het chanson. Paris s’eveille van Jacques Dutronc, Nathalie van Gilbert Bécaud, Aux Champs-Elysées van Joe Dassin, Les plaisirs démodés van Charles Aznavour, Michèle van Gérard Lenorman én van de mooie liedjes van al die chansonsterren van weleer: Jacques Brel, Barbara, Edith Piaf, Serge Gainsbourg… We zongen uit volle borst mee en waanden ons weer in de lavendelvelden van de Provence of op een mondain terras aan de Côte d’Azur. Of in een snikhete tent op de stampvolle camping in de Ardèche, maar wat deed dat ertoe? Want ach, alles was fijn in la douce France.

Geen supermarktsherry

Geen wonder dat Frankrijk in die jaren ‘in’ was als vakantieland: er was alles te vinden wat we in Nederland niet hadden. Zon, een azuurblauwe zee en goede wijnen in plaats van mierzoete supermarktsherry. En natuurlijk een exotische saucisson in plaats van een zweterig blokje Goudse. En maar mijmeren over de liefde en het leven! De Fransen hadden er zelfs een term voor: joie de vivre. Kwam daar maar eens om in het burgerlijke Nederland. Gelukkig was er de Franse muziek die ons hielp herinneren aan de dingen die het leven zo de moeite waard maken.

Lucienne Mimouni is lerares Frans en geeft cursussen over Franse cultuur, onder meer aan de volksuniversiteit. In haar jongste jaren in Frankrijk was zij verknocht aan Franse chansons. “Nederland is absoluut losser geworden door de spreekwoordelijke Franse joie de vivre. Nederlanders zagen tijdens hun vakanties in Frankrijk dat er geen verjaardag of jubileum nodig is om het leven te vieren. Goed weer, vrienden en familie bij elkaar: meer is er niet nodig om het leven bruisend te maken. Het gevoel van joie de vivre wordt vaak gekoppeld aan een herinnering, moment, plek, mensen. Daarbij komen muziek en zang al snel om de hoek kijken. Een stem en een melodie, meer hoef je niet te hebben om terug te gaan naar het fijne gevoel.”

O melancholie!

De Nederlandse chansonnière Tess van der Zwet, artiestennaam Tess Merlot, ging als kind met haar ouders meestal ergens anders naartoe dan Frankrijk. Ze heeft dus geen ‘Route du soleil’-achtige herinneringen aan het land als ze Franse chansons hoort. “Dat hoeft ook helemaal niet. De sleutel van het chanson is melancholie, heimwee, nostalgie. Dat zit ’m behalve in de poëtische teksten ook in de zwierigheid van de taal – zo sierlijk, alsof het danst. De Fransen hechten veel waarde aan het vinden van de juiste woorden. Voor gevoelens, situaties, voor het leven in het algemeen. Het leven laat zich in het Frans zo mooi bezingen. Ook al beheers je het Frans niet, de taal roept altijd iets bij je op.”

Bij het chanson gaat het al snel over Grote Emoties. Ook als de liedjes soms vrolijk en lichtvoetig klinken. Tess van der Zwet: “Luister bijvoorbeeld naar La Bicyclette van Yves Montand, dat speelt tijdens de Tweede Wereldoorlog. Alle jongens van het dorp zijn verliefd op de dochter van de postbode. Eén van hen werd Pierre genoemd terwijl hij eigenlijk Joods was en Eli heette. Aan de oppervlakte vertelt het liedje over een heerlijke zomer in Frankrijk, maar het verhaal erachter gaat over onderduiken, ontheemd zijn. In een chanson is er altijd sprake van een dergelijke onderlaag, waardoor het je uitdaagt op het gebied van tekst of meesleept qua melodie.”

Toegankelijker met een Nederlandse vertaling

Daarin is de Nederlandstalige muziek sterk beïnvloed door het chanson, ziet Lucienne Mimouni. Nogal wat Franse chansons zijn in het Nederlands vertaald, waarmee het chanson steeds toegankelijker werd voor het grote publiek. “Denk aan ‘de Nederlandse chansonnière’ Liesbeth List met liederen van Jacques Brel. Of Boudewijn de Groot met Een meisje van 16, oorspronkelijk een lied van Charles Aznavour. En wie kent Het dorp van Wim Zonneveld, een vertaling van La montagne van Jean Ferrat, niet? Of Laat me door Ramses Shaffy, gebaseerd op Ma dernière volonté van Serge Reggiani. Het mooie van al deze vertalingen en interpretaties is dat de Nederlandse artiesten lieten horen én voelen dat de inhoud van chansons universeel en tijdloos is: wie krijgt er geen kippenvel bij het horen van Jacques Brels Jojo, gezongen door Jeroen Willems?”

MT32 horizontale lijn geel Beeld
MT32 M32  Beeld met dank aan: We Fashion, Zizzi via Wehkamp.
Beeld met dank aan: We Fashion, Zizzi via Wehkamp.
MT32 M32  Beeld

Cora Bastiaansen (61)

“Zo rond mijn vijftiende was ieder meisje op school verliefd op Julien Clerc. Ik was tegendraads en dacht: dan ga ík voor die andere knappe Franse zanger, Gérard Lenorman. Van beroep ben ik vertaler Frans geworden, maar in die tijd beheerste ik de taal nog niet goed. Toch wist ik dat Gérards liedjes veel meer waren dan alleen maar hartenkreten. Die wat hese stem van hem, met een randje, ik vond het schitterend. Ik legde plakboeken van hem aan, scheurde knipsels uit alle bladen.

Ook van Parijs, de stad die een enorme aantrekkingskracht op mij had, hield ik zo’n plakboek bij. Na het afronden van de middelbare school ging ik er met een vriendin een weekje naartoe. Het was liefde op het eerste gezicht met de jongen achter de bar van ons hotel. Het duurde niet lang voordat ik introk in zijn Parijse studiootje en na verloop van tijd zijn we getrouwd. In Frankrijk hoor je overal Franse muziek, het chanson is overal aanwezig. Nadat ik weer in Nederland kwam wonen, ben ik het Franse chanson blijven volgen. Er zijn zo veel goede nieuwe Franse artiesten, zoals de jonge zangeres Zaz.

Zelf zingen doe ik tegenwoordig ook. Het chansonkoor uit Utrecht waarvan ik deel uitmaak staat onder leiding van Britta Maria, bekend van haar Aznavour-programma waarmee ze door Nederland tourt. We zingen naast oude ook nieuwe chansons. Maar de ‘lekkerste’ op ons repertoire is toch Aux Champs-Elysées, in het Nederlands vertaald als Oh Waterlooplein. Als we daarvan tijdens onze optredens de eerste tonen inzetten, zingt het publiek uit volle borst mee.”

MT32 horizontale lijn geel Beeld

Zo stoer als List en Piaf

Het chanson heeft bijgedragen aan de vrouwen­emancipatie in Nederland, meent Mimouni. “Iemand als Liesbeth List liet Nederlandse vrouwen zien dat je vrij kunt kiezen, het leven kunt vieren en je er toch van bewust bent dat niet alles rozengeur en maneschijn is. Ze was er het levende bewijs van dat je als vrouw een eigen stijl mag hebben. Je hoeft niemand na te apen, als je maar écht bent. Vrouwelijke chansonnières als List – en Edith Piaf en Juliette Gréco al járen voor haar – toonden dat een vrouw mooi en tegelijk scherpzinnig kan zijn. Het was niet langer ‘sois-belle et tais-toi!’, ofwel: wees mooi, maar houd je mond dicht.”

Erg jammer dus dat de populariteit van het Franse chanson in Nederland ondergesneeuwd raakte door de Engelstalige popmuziek, vindt Tess van der Zwet. “Vanaf de jaren zeventig kwamen steeds meer nieuwe genres en muzieksoorten via radio en televisie de huiskamer binnen. Franstalige muziek kwam niet goed mee. Het chanson werd iets voor je ouders of grootouders. Ikzelf ben pas rond 2008 begeesterd geraakt van het chanson toen ik als meisje tijdens zangles geen zoetgevooisde popliedjes van girlbands meer wilde zingen. ‘Probeer Ne me quitte pas van Jacques Brel eens,’ tipte mijn zangdocent. Ik had het lied nog nooit gehoord! Ik was meteen óm door de rauwe impact van de tekst en Brels prachtige stem.”

Supermodern

Gelukkig laten mensen als Rob Kemps en Matthijs van Nieuwkerk in hun programma Chansons! aan Nederland horen hoe fantastisch deze muziek ook alweer is. En allesbehalve oubollig, bewijzen artiesten als Tess Merlot die ook nieuwe chansons componeert, helemaal van nu. De chansonnière deelt haar liefde in de chansonpodcast Enchanté en houdt een blog bij: Het Chanson Offensief. Met haar band tourt ze door Nederland. Elk optreden draait om de essentie van het chanson: “De menselijke ziel naar de oppervlakte trekken zoals alleen het Franse levenslied dat kan.”

Tess van der Zwet: “In Frankrijk weet iedere puber wie Charles Aznavour is. Het chanson zit er ingebakken in de cultuur. Een nieuwe generatie Franse zangers heeft een moderne vorm gevonden voor het chanson. Kijk maar naar Barbara Pravi die in 2021 Frankrijk vertegenwoordigde op het Eurovisie Songfestival met Voilà. ‘Kijk, hier ben ik!’ – de zangeres gaf een inkijkje in haar ziel op een soort gestripte sound van Edith Piaf. Maar met een geheel eigen, supermodern arrangement eronder.”

Wát een verademing, deze Barbara Pravi, vindt Lucienne Mimouni. “Ze is een mengeling van Piaf en Brel, maar zonder zwart jurkje of drama, gewoon een vrouw van deze tijd. Ze is zichzelf, ze heeft geen Instagram-influencers nodig om zich aan te spiegelen.” En laten we vooral dé chansonnier van nu niet vergeten: de ongekend populaire Belgische Franstalige zanger Stromae die chansonachtige liedjes injecteert met rap en hiphop. Mimouni: “Hij laat ons horen hoe hij leed onder zijn depressies. Daarmee zegt hij: durf je kwetsbaarheid te tonen. Supermen en superwomen komen alleen voor in strips.”

Op zoek naar échte gevoelens

Ook veel jonge Nederlandse zangers en zangeressen gaan terug naar krachtige boodschappen, constateert Tess van der Zwet. In de onveilige wereld van vandaag de dag zijn ze op zoek naar échte gevoelens, geen ‘o wat zijn we mooi en happy’ en van je tralala. Een soort chanson 2.0? “Populaire Nederlandstalige zangeressen als Froukje, Meau en S10 gaan voor de impact van de tekst. Die revival geeft de puurheid van het Franse lied ook weer een oppepper.”

Ruim een half leven verder denkt dat kind op de achterbank van de rode Renault 5 nog weleens terug aan Julien Clercs Si on chantait. Daarin bezong de zanger zijn grote liefde Marie. Vijftig jaar later kan ik me daar alles bij voorstellen. Er zelfs helemaal geïnspireerd door raken. La grande vie. Mange la vie – dit zou je kunnen vertalen als ‘vier het goede leven groots’. Voor minder doen we het toch niet? Voilà!

MT32 horizontale lijn geel Beeld
MT32 M32  Beeld met dank aan:  Tramontana, C&A.
Beeld met dank aan: Tramontana, C&A.
MT32 M32  Beeld

Pim Boekelman (76)

“Toen ik zeventien was ging ik een jaar als au pair naar Frankrijk, dat hoorde bij de opvoeding. Ik sprak de taal nauwelijks, maar Parijs is aantrekkelijk voor een meisje van zeventien; zó romantisch, zó veel te zien en te beleven. Ik kwam in een gezin terecht met vijf kinderen en had één middag vrij om Parijs te ontdekken. Uren door de straten dwalen. Met mooi weer op een terrasje. Dan kon het zomaar gebeuren dat wildvreemde jongens je een boeketje lelietjes-van-dalen aanboden. Dat maakte wel indruk, hoor!

Waar je ook was, je hoorde Franse muziek, dat vond ik zo mooi, de taal is zo heerlijk. Tegelijk had ik heimwee naar mijn familie in Venlo. Door de muziek werd het nare gevoel minder. Het chanson heeft nog altijd een grote invloed op hoe ik me voel. Ik luister naar L’été Indien van Joe Dassin als ik vrolijk ben. Of naar Et Maintenant van Gilbert Bécaud in een wat serieuzere bui.

Toen mijn kinderen nog thuis woonden, gingen we elk jaar op vakantie naar Frankrijk. Samen meezingen op de Franse liedjes. ­Afgelopen weekend logeerde mijn zoon met zijn gezin bij ons en dat liep uit op een onvervalst Frans avondje. ‘O, zullen we die opzetten? Ken je deze nog?’ We schoten van Aznavours La mamma, naar Paroles paroles van Dalida. We hebben gezongen en gedanst. De liefde voor Frankrijk is nog altijd een grote liefde die door de muziek hartgrondig wordt uitgedrukt.”

MT32 horizontale lijn geel Beeld

Tess’ Luistertips

  • L’homme et l’oiseau van Barbara Pravi
  • Je m’en vais van Vianney
  • Ceux qui rėvent van Pomme
  • À la folie van Juliette Armanet
  • Comment est ta peine? van Benjamin Biolay
  • Balance ton quoi van Angèle
  • Demain c’est toi van Zaz
  • Le grand amour van Albin de la Simone
  • Le reste van Clara Luciani
MT32 horizontale lijn geel Beeld

Meer zien/luisteren/lezen

  • chanosonklassiekers.nl
  • chansonoffensief.
    tessmerlot.com
  • Chansons! Van Rob Kemps en Matthijs van Nieuwkerk, terug te kijken op NPO Start.
  • Chanson, een gezongen geschiedenis van Frankrijk door Bart Van der Loo.
  • Enchanté, een podcast van Omroep West, op alle streamingplatforms te beluisteren.

Ben je een echte kenner van Franse chansons? Doe hier de test!

Alexander HiskemullerPetra Hoogerbrug. Styling: Karin v.d. Knoop. Visagie: Astrid Timmer.
Meer over

Op alle verhalen van Margriet rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven. Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@margriet.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden