MT34 M34 Psyche Uitstelgedrag Beeld Kristel Steenbergen
Beeld Kristel Steenbergen

PREMIUM

Uitstelgedrag, zo reken je ermee af

Journalist Suus Ruis stelt alles uit: vervelende werkklusjes, de stofzuiger naar de reparateur brengen, de berging uitmesten. Et cetera. Ze is bepaald niet de enige: één op de vijf mensen lijdt aan uitstelgedrag. Is daar nog vanaf te komen?

Dit weekend komt een goede vriend – van het type oersterk, kordaat en met sterrenbeeld Maagd, dus extreem georganiseerd en netjes – mij helpen met het opruimen van mijn huis. Ik ben dit al zo’n drie en een half jaar van plan. Even voor de duidelijkheid: ik woon hier nog geen vijf jaar. Het is dus niet zo dat ik decennialang troep heb verzameld en de vloer van m’n zolder kraakt onder het gewicht van zooi uit mijn kindertijd, niet ingeplakte foto’s en lesboeken van de universiteit. Ik verzamel gewoon nogal snel (veel) rommel. Waarom ik dat niet eerder heb opgelost? Ik krijg het niet voor elkaar. Het is te veel en ik weet niet waar te beginnen. Die vriend, die me langer kent dan vandaag, zag dat en bood aan om te helpen. Eén dag van ’s ochtends tot ’s avonds rammen en ik ben er doorheen – zo groot is mijn huis namelijk niet. Misschien is het hier en nu tijd om met de billen bloot te gaan. Hoewel het echt zo is dat de taak te groot is en dat ik geen idee heb hoe ik moet beginnen, is dat niet de hele waarheid. Ik heb er gewoon geen zin in. Ik heb er ook geen tijd voor; ik heb het te druk met sporten, werken, sociale dingen en series bingen op Netflix. Dus stel ik het oeverloos uit, keer op keer. Dat doe ik niet alleen met opruimen. Ook met diëten, administratieve dingen, werktaken waar ik tegenop zie, et cetera et cetera. Nu ik erover nadenk: ik begin mijn dag met uitstellen; het is het allereerste wat ik doe als de wekker gaat en ik op de snoozeknop druk.

Van uitstel komt… boete

Ik ben een uitsteller. Ik ‘procrastineer’ me een ongeluk. Gelukkig ben ik niet alleen. Verre van. Zo’n twintig procent van de bevolking schuift vervelende dingen voor zich uit, en dan niet af en toe, maar dagelijks. Vroeger dacht men nog dat het een typisch westers fenomeen was, maar inmiddels is er wereldwijd zo veel onderzoek naar gedaan, dat duidelijk is dat het overal ter wereld speelt. En in alle uithoeken van onze aarde komen dezelfde cijfers bovendrijven: ongeveer één op de vijf mensen stelt chronisch dingen uit.

MT34 M34 Psyche Uitstelgedrag Beeld

En dat kan problematisch worden. Ikzelf stel bijvoorbeeld regelmatig het doen van mijn administratie uit. Vanochtend nog moest ik een boete van veertig euro betalen omdat ik een rekening niet op tijd had voldaan. Niet omdat ik geen geld had, maar omdat ik het voor me uit had geschoven en het uiteindelijk gewoon vergeten was. Doodzonde, want weggegooid geld en onnodig.

Over de oorzaken van uitstelgedrag kan de wetenschap het niet helemaal eens worden. Misschien komt dat omdat er niet één oorzaak te noemen is. Hoe dan ook, uitstellers zijn in elk geval niet per se lui. “Absoluut niet,” zegt Karen Visser, professional organizer en auteur van onder andere Vandaag begin ik echt – je uitstelgedrag de baas. Zij traint mensen om slimmer en efficiënter te werken. “Je kunt superproductief zijn met van alles, maar met een of twee dingen die je voor je uit schuift niet. Het is heel menselijk om bepaalde dingen te willen vermijden. Uitstelgedrag gaat veel meer over moeite hebben met het omgaan met vervelende emoties dan dat het een timemanagementissue is. Voor mijn boek ben ik er diep ingedoken en toen ontdekte ik dat vrijwel iedereen er in meer of mindere mate last van heeft. Ik denk dat negentig procent van de mensen zal zeggen dat ze weleens dingen uitstellen. Het is trouwens van alle tijden. We denken wel dat we door de komst van internet en sociale media massaal zijn gaan uitstellen, maar dat deden we al ver daarvoor.”

Uitstellers zijn creatief

Dat wordt onderschreven als ik me ook even in dit onderwerp verdiep (nadat ik vier nieuwssites op interessante koppen heb gescand, Facebook heb gecheckt, de hond heb uitgelaten en mogelijke vakanties voor volgend jaar april heb bekeken). Al in 800 voor Christus schreef de Griekse dichter Hesiod dat je je werk niet tot morgen en overmorgen moet uitstellen. De Romeinse consul en wijsgeer Cicero noemde procrastinatie, ofwel uitstelgedrag, ‘hatelijk’. De geschiedenis wordt bevolkt door bekende uitstellers zoals Steve Jobs, Martin Luther King, Abraham Lincoln, Mozart en Victor Hugo. Leonardo da Vinci deed er maar liefst zestien jaar over om de Mona Lisa af te maken, en híj werd niet afgeleid door Twitter.

MT34 M34 Psyche Uitstelgedrag Beeld

Als je kijkt naar dit kleurrijke lijstje mensen – waar ongetwijfeld nog veel meer grootheden in thuishoren – lijkt een luie inborst inderdaad uitgesloten. Zo op het eerste gezicht zou ik zeggen dat dit allemaal creatieve en innovatieve mensen zijn. En mijn gevoel klopt: uit meerdere onderzoeken komt naar voren dat uitstellers in de regel inderdaad creatief zijn. Adam Grant, onderzoeker aan de Wharton Business School, is van mening dat uitstellers hun gedachten meer de vrije loop laten, en zo met de meest creatieve dingen komen. Hij stelt dat onze eerste ingevingen vaak vanuit ons hoofd komen, en dat we als we even lekker hebben kunnen afdwalen, met minder conventionele dingen op de proppen komen. Volgens hem zijn de bekendste speeches uit de geschiedenis, zoals de I have a dream-toespraak van Martin Luther King, op het allerlaatste moment herschreven.

Professor Jihae Shin van de Universiteit van Wisconsin deed een experiment bij bedrijven, waar medewerkers ideeën moesten pitchen. De medewerkers die eerst een potje gingen kaarten of een spelletje speelden op hun computer, waren bij hun presentaties tot wel 28 procent creatiever.

Stressjunkie of besluiteloos?

Terwijl ik de onderzoeken lees, ga ik ongemerkt iets rechterop zitten. Zie je wel, ik ben gewoon een Grote Geest, een creatieveling die ruimte nodig heeft. Niets mis mee. Sterker nog: uitstellen lijkt eigenlijk iets positiefs. Eh… nou, laten we vooral niet doorslaan. Tijdens een van de allereerste gedocumenteerde onderzoeken naar procrastinatie dat in 1997 werd gepubliceerd in Psychological Science werd duidelijk dat uitstelgedrag wel degelijk schadelijk kan zijn. De researchers van de Case Western Universiteit in het Amerikaanse Cleveland deden een experiment onder procrastinerende studenten, die in eerste instantie minder stress leken te ervaren dan personen die wél hun taken meteen uitvoerden – een gevolg van het ontwijken van dingen die misschien niet altijd even leuk zijn. Uiteindelijk bleken de voordelen van het uitstellen echter tijdelijk en zelden tot nooit op te wegen tegen de negatieve effecten. De studenten die uitstelgedrag vertoonden, haalden over het algemeen lagere cijfers, en hadden meer stress en gezondheidsklachten.

Oké. Uitstellers zijn dus in de regel creatief, maar kunnen zichzelf ook in de weg zitten. Maar wanneer is uitstelgedrag nou een probleem? “Dat verschilt per persoon,” legt Karen Visser uit. “Het belangrijkste criterium is of jij en/of je omgeving er last van hebben. Ben je een stressjunkie die het lekker vindt om alles op het laatste moment te doen en dan heel productief is, dan is dat prima. Maar als dat je heel veel stress oplevert en je wakker ligt van de deadline en het vraagstuk of het goed gaat komen, dan heb je wel een probleem.”

Uitstelgedrag: de verschillende uitstellers

Die stressjunkie is het eerste type dat Karen benoemt in haar boek. “Daarin onderscheid ik vier soorten uitstellers. De eerdergenoemde stressjunkie is iemand die het heerlijk vindt om lekker veel druk op de ketel te hebben. Hij realiseert dingen onder omstandigheden die niet ideaal zijn en zoekt graag de kick van het ‘ga ik het op tijd redden of niet?’ op. Het volgende type is de besluiteloze. Die werkt vanuit angst en vindt het moeilijk om knopen door te hakken. Hierin is een gebrek aan zelfvertrouwen vaak een belangrijke component. Net als faalangst, want zolang je geen beslissing neemt, kan er ook niets misgaan.”

In het volgende type dat Karen noemt, herken ik mezelf enorm: de ‘zelfsaboteur’, die lijdt onder zijn of haar – soms extreme – perfectionisme. Ook bij mij moet het altijd beter en moet alles perfect. En dat verlamt, vaak nog voor ik ergens aan begonnen ben. “De zelfsaboteur heeft zijn bordje daarnaast vaak ook zo vol, dat het soms niet eens gaat lukken om het allemaal voor elkaar te krijgen,” zegt Karen. “Als laatste noem ik in mijn boek de idealist. Die heeft altijd grote plannen, maar blijft vaak hangen in het planstadium. Het wordt zelden concreet. De idealist vindt het simpelweg niet leuk om zijn ideeën en voornemens om te zetten in actie.”
Nu ik alle vier de types ken, moet ik toegeven dat ik van allemaal wel kenmerken heb. Karen zegt dat dat vaak zo is.

Achter de broek zitten

Maar als uitstelgedrag zo ontzettend veel mensen in de weg zit, moet er toch allang een oplossing voor zijn gevonden? ‘Gewoon doen’ lijkt niet bepaald het beste advies, zo simpel zal het niet zijn. Dat is een beetje hetzelfde als tegen een alcoholist zeggen dat-ie gewoon een kopje thee moet nemen in plaats van die halve liter bier.

MT34 M34 Psyche Uitstelgedrag Beeld

Als Karen mensen coacht die zeggen te lijden onder hun uitstelgedrag, probeert ze hen in elk geval inzicht te laten krijgen. Wanneer stel je uit en waarom? “Daarna is het in veel gevallen een combinatie van concretiseren en een stok achter de deur hebben, als je je gedrag wilt omkeren. Die stok werkt niet voor iedereen hetzelfde. De een vindt het prettig om te werken met een beloning in het vooruitzicht, terwijl de ander gemotiveerd wordt door de dreiging van straf. Iemand die je aanspreekt op je gedrag en je achter de broek zit, werkt sowieso ook altijd goed. Je gaat ook eerder naar de sportschool als je vriendin voor de deur staat om je op te halen.” In mijn geval is het natuurlijk super dat die vriend uit zichzelf heeft aangeboden om te helpen met opruimen. Nu moet ik wel.

Gewoon beginnen

Misschien was mijn vergelijking met de alcoholist niet helemaal goed. Want toch lijkt ‘gewoon beginnen’ vaak een sleutel tot actie. Ik merk het als ik het schrijven van een artikel waar ik om wat voor reden dan ook tegen opzie, uitstel. Als ik ervoor ga zitten en de eerste zinnen op papier zet (ook al verander ik die later vaak nog), is de stap om door te zetten vaak veel kleiner. Canadese onderzoekers stellen daarnaast dat het essentieel is om jezelf te vergeven voor oude fouten. Als je jezelf blijft veroordelen en gevoelsmatig blijft straffen voor je uitstelgedrag, zul je alleen maar nóg minder gemotiveerd raken. Wat voor mij als laatste nog iets is wat echt anders moet, is mijn planning. En ik zal niet de enige zijn. Ik ben in veel gevallen niet realistisch; in mijn hoofd heeft een dag zestig uur. Doordat ik te veel op mijn to-dolijst zet, kijk ik standaard uit op zo’n gigantische berg dat ik – net zoals met de troep thuis – niet weet waar ik moet beginnen. Misschien moet ik eens een haalbare planning gaan maken. Als ik twee weekenden nodig heb om mijn huis op te ruimen, is dat ook prima.

Suus RuisKristel Steenbergen

Op alle verhalen van Margriet rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven. Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@margriet.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden