Gaslighting: dit wil je weten over deze subtiele vorm van manipulatie Beeld Getty Images/iStockphoto
Beeld Getty Images/iStockphoto

Gaslighting: dit wil je weten over deze subtiele vorm van manipulatie

Af en toe ergens over twijfelen is geen probleem. Het houdt je scherp en zorgt ervoor dat je weloverwogen keuzes kunt maken. Maar als iemand je constant aan het twijfelen brengt en zelfs de waarheid verdraait, is er meer aan de hand. Er kan sprake zijn van (subtiele) manipulatie, ook wel gaslighting genoemd.

De term gaslighting (er is geen Nederlands woord voor) komt uit de film Gaslight die in 1944 verscheen. In deze film probeert een man zijn vrouw ervan te overtuigen dat ze gek wordt. Dit doet hij door bijvoorbeeld de gaslampen die in het huis staan op willekeurige momenten te dimmen. Als zijn vrouw hierover een opmerking maakt, houdt hij vol dat er niets geks is aan het licht. De vrouw gaat aan zichzelf twijfelen en begint te denken dat zij het fout ziet.

Gaslighting

Het voorbeeld uit de film is wat extreem. Vaak gaat het bij gaslighting om subtiele en kleine dingen waar je in eerste instantie niets achter zoekt. Als je moet vertellen wat gaslighting is, is de term het best uit te leggen als een vorm van emotionele manipulatie. Er is sprake van een gaslighter en een slachtoffer, waarbij de gaslighter de waarheid op een overtuigende manier weet te verdraaien. Het slachtoffer denkt op zijn of haar beurt steeds vaker: ‘Ben ik gek?’. Hierdoor gaat het slachtoffer leunen op de gaslighter, omdat er sprake is van twijfels. Dit leunen op de gaslighter beloont zijn of haar gedrag. De gaslighter voelt zich belangrijk en krijgt meer zelfvertrouwen.

Goed om te weten: gaslighting is iets heel subtiels, wat zich langzaamaan verder ontwikkelt. Een gaslighter verdraait de waarheid ook lang niet altijd doelbewust. Een slachtoffer heeft op zijn beurt vaak lang niet door wat er precies speelt. Terwijl het zelfvertrouwen van de gaslighter groeit, wordt het slachtoffer steeds onzekerder.

Voorbeeld van gaslighting

Gaslighting kan in allerlei verschillende situaties voorkomen en is lastig te herkennen, juist doordat het zo subtiel is. Misschien sta je er eerst niet eens bij stil dat het gaat om een vorm van emotionele manipulatie. Pas als het vaker en met meer regelmaat gebeurt, gaat het opvallen. Een goed voorbeeld gaat over het gebruik van spullen. Een gaslighter zegt beschuldigend tegen een slachtoffer dat de sleutels niet op de vaste plek liggen. Dit verwijt is onterecht, want het slachtoffer heeft de sleutels helemaal niet gebruikt. Maar als je dit zegt, krijg je het verwijt niet tegen kritiek te kunnen en overtuigt de gaslighter je ervan dat jij toch écht die sleutels verplaatst hebt.

Gaslighting of narcisme?

Gaslighting wordt weleens vergeleken met narcisme, maar het zijn wel degelijk twee verschillende zaken. Niet elke gaslighter is namelijk ook een verborgen narcist, al is die combinatie niet ongebruikelijk. Verborgen narcisme en gaslighten hebben beide dezelfde oorzaak: een extreem laag zelfbeeld. Dit zelfbeeld proberen ze op allerlei manieren en ten koste van een ander op te krikken.

Gaslighting herkennen

We benoemden al dat gaslighting iets subtiels is. Het is dan ook lang niet altijd makkelijk te herkennen. Wel zijn er bepaalde signalen waar je op kunt letten die kunnen wijzen op gaslighting.

  • Het verdraaien van situaties
    Als je terugkomt op een situatie die zich voorgedaan heeft, bijvoorbeeld een ruzie, en de ander geeft ineens een andere uitleg van wat er gebeurt is, dan kan er sprake zijn van gaslighting. Het blijft vaak niet alleen bij het verdraaien van de situaties, maar een gaslighter wil je er ook van overtuigen dat jouw ervaring niet de juiste is.
  • Ontkenning
    Als je voelt dat er iets niet in de haak is, kun je hier vragen over stellen. Als je bijvoorbeeld vragen stelt als: ‘Wat is er aan de hand?’ en als antwoord ‘Doe eens normaal’ of ‘Je kunt me vertrouwen’ krijgt, kun je in de war raken. Je voelt namelijk het een (er is iets mis) en hoort iets anders (er is niets aan de hand). Dit kan ontzettend vermoeiend zijn.
  • Afkappen
    Het kan ook voorkomen dat je het gesprek probeert aan te gaan met de gaslighter. Als deze je constant afkapt en niet uit laat praten, kan er ook meer spelen.

Gevolgen van gaslighting

Gaslighting kan ervoor zorgen dat je steeds meer aan jezelf gaat twijfelen. Je weet niet meer of jouw waarnemingen en gevoelens wel kloppen. Hiervan word je onzeker en ga je steeds vaker denken dat je maar niets meer moet zeggen en niet meer moet meedenken. Als gaslighting ernstige vormen aanneemt, kun je zelfs jezelf helemaal kwijtraken. Ook kun je te maken krijgen met isolatie, eenzaamheid en depressie. Andere gevolgen kunnen zijn:

  • Je gaat aan je eigen waarnemingen twijfelen
  • Je hebt het idee dat je overgevoelig bent
  • Je raakt steeds meer geïsoleerd van vrienden en familie
  • Je gaat mee in de visie van de ander, ook als je eerst overtuigd was van een andere waarheid
  • Je zegt vaak sorry voor je eigen gedrag
  • Je geniet steeds minder van dingen
  • Je hebt moeite met het maken van beslissingen.

Omgaan met gaslighting

Denk je dat er sprake is van gaslighting in een relatie? Dan kan het lastig zijn om hier iets aan doen. Je kunt proberen een gesprek te stoppen als je merkt dat er sprake is van gaslighting. Wijs de ander op zijn of haar gedrag en ga niet mee in wat hij of zij zegt. Houd vast aan je eigen mening en gevoel. Vind je het lastig om daarop te vertrouwen? Dan kan het verstandig zijn om professionele hulp te zoeken en de relatie te beëindigen. Kijk ook of je iets kunt doen aan je eigen onzekerheid en (het gebrek aan) zelfvertrouwen, maar onthoud hierbij dat jij niet de schuldige bent. Het ligt niet aan jou, maar aan de gaslighter.

Bron | Slachtofferwijzer.nl, Jinek, Cleveland Clinic

Hulp nodig na geweld of bedreiging thuis, door je partner of een naaste? Of ken je iemand bij wie dit speelt? Bel bij direct gevaar 112. Bel Veilig Thuis voor advies of hulp via 0800-2000 (gratis en kan anoniem) of chat op veiligthuis.nl.

Nynke KooyGetty Images/iStockphoto

Op alle verhalen van Margriet rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven. Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@margriet.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden