Lifestyle

Filosofie voor beginners: duidelijkheid over levensvragen die we onszelf weleens stellen

filosofie-voor-beginners-duidelijkheid-over-levensvragen.jpg

Doe ik wel het werk dat bij me past? Hoe krijg ik meer rust? Wat wil ik nog bereiken? Het zijn een paar van de vele levensvragen die we onszelf weleens stellen. Journalist Marijke Kolk vertelt hoe filosofie haar helpt bij het vinden van antwoorden.

Het is inmiddels alweer zo’n kwart eeuw geleden, maar ik kan mij mijn allereerste les filosofie – een vak dat onderdeel uitmaakte van mijn studie – nog goed herinneren. De leraar was een wat oudere, grijze man met een baard. Precies zoals ik me dat voorstelde bij een filosoof.

We zien slechts afbeeldingen

“Kijk eens naar deze stoel”, sprak hij. “Waarom vinden wij dat dit een stoel is?” Hij had meteen onze aandacht. Met Plato, begrepen wij later, want uit de ideeënleer van die filosoof kwam dit voorbeeld. Plato stelt namelijk dat alle dingen die we zien slechts afbeeldingen zijn van de werkelijkheid. Zo herkennen we in een ‘ding’ met vier poten al snel een stoel. En al kunnen de afbeeldingen in de alledaagse wereld veranderen, ze worden altijd gedragen door de onzichtbare wereld daaronder, waar alles vaststaat. Stof tot nadenken. Ook later in mijn leven kwam de filosofie af en toe terug. Zo vroeg mijn stiefdochter toen ze drie jaar oud was: “Het donker, waar is dat eigenlijk van gemaakt?” Een prachtige, filosofische vraag, waar ik natuurlijk geen antwoord op wist. Maar bij de filosofie gaat het niet per se om antwoorden, maar om het stellen van vragen en het ter discussie stellen van zekerheden. Tijdens etentjes met vrienden komt weleens de vraag ‘Wat is nou eigenlijk geluk’ boven tafel.

Net even anders

In de oudheid konden we met dit soort grote levensvragen terecht bij filosofen. Gewoon dagelijks op het marktplein. Ze lieten je nadenken en je op een andere manier naar het leven kijken. Maar met de jaren is filosofie losgeweekt van het dagelijkse leven. Jammer? Best wel. Al zijn er genoeg psychologen met wie we over onze worstelingen kunnen praten, toch kijken filosofen net even anders. Er is ook goed nieuws: de filosofie is bezig aan een wederopmars. Bibliotheken organiseren avonden over levenskunst en filosofie, in boekhandels worden titels hierover goed verkocht en zelfs op de basisschool wordt er soms les in gegeven.

Een plek waar je met vragen terechtkunt

Dat we behoefte hebben aan de reflectie die filosofie ons biedt, heeft waarschijnlijk te maken met een vacuüm waarin we terecht zijn gekomen nadat we het geloof in traditionele religies verloren. Daar is ook Maria Janssens van overtuigd. Ze is filosoof en head of content van The School of Life Amsterdam, een instituut met vestigingen over de hele wereld, waar je cursussen en lezingen kunt volgen over werk, vriendschap, liefde, geld, familie en meer. Filosofen vormen daarbij de leidraad. Janssens: “Filosofie biedt een plek waar je met je vragen terechtkunt. Daar is behoefte aan. Vooral klassieke filosofen zijn populair, omdat juist bij hen de levensvragen centraal staan.”

Controle

“Zelf vind ik in dat kader de Stoïcijnen interessant. Filosofen als Seneca en Aurelius wijzen ons erop hoeveel invloed de manier van denken heeft op hoe je met gebeurtenissen in het leven dealt. Zij nodigen je uit de vraag te stellen: waar kan ik verandering in brengen en waarin niet? Hun conclusie is vrij extreem. Ze zeggen: bijna alles wat er gebeurt in je leven, daar heb je geen controle over. Niet over het verleden, niet over de toekomst. Het enige waar je controle over hebt, is hoe je nu over dingen nadenkt. Deze filosofen stellen voor dat je de zaken accepteert zoals ze zijn. Zodat je er sterker van wordt.”

Werk in privé in balans

Janssens steekt zelf nog vaak wat op van de cursussen die worden gegeven bij The School of Life. “Door goed naar je aannames te kijken, kun je meer vrijheid vinden om zelf vorm te geven aan je leven. Ik ging bijvoorbeeld naar ‘Je werk of je leven’. Daar kwam naar voren dat de aanname bestaat dat werk en privé in balans moeten zijn. In de cursus werd een quote van Alain de Botton aangehaald: ‘Alles wat waard is om voor te vechten, brengt je uit balans.’ Dat vond ik zelf een mooi inzicht. Je kunt zelf dus de keuze maken: nu is werk belangrijk voor me en daar moeten andere zaken voor wijken. Of juist: ik vind het belangrijk veel tijd met mijn gezin door te brengen, maar ik weet dat dat alleen kan als ik bepaalde professionele ambities opgeef.”

Gelukkiger

Een van de filosofen verbonden aan The School of Life is Lammert Kamphuis. Hij geeft niet alleen verschillende cursussen, maar schreef ook het recent verschenen boek Filosofie voor een weergaloos leven. Daarin laat hij zien dat filosofie een stuk minder onbegrijpelijk en hoogdravend is dan we vaak denken. Ik had zijn boek binnen een dag uit en sindsdien trakteer ik vrienden en kennissen ongevraagd op de materie die me is bijgebleven. Neem bijvoorbeeld onze fascinatie voor cijfers. Zonder dat we ons er bewust van zijn, spelen cijfers volgens de filosoof een grote rol in ons leven. We kijken op Facebook hoeveel mensen onze post hebben geliket en op Iens welk cijfer een bepaald restaurant heeft.

Verlangen naar authenticiteit

Kijkcijfers bepalen of een programma op tv blijft of niet, je gaat harder of zachter fietsen omdat je hartslagmeter een getal laat zien. Je kunt je afvragen of onze focus op cijfers nou wel zo goed is. Kijkcijfers zeggen niet per se iets over de kwaliteit van een programma en het is de vraag of die dan leidend moeten zijn. En als we tijdens het fietsen alleen af gaan op die meter, bestaat het risico dat we het contact met ons lichaam kwijtraken. Ons lichaam vertelt ons ook zonder meter wat het aankan. Vreemd ook dat we allemaal verlangen naar authenticiteit en tegelijkertijd volledig afgaan op de mening van anderen, zoals bij Iens of hotelbeoordelingen.

Gelukkiger worden en beter presteren

Dan is het interessant om te weten dat filosofen, zoals de Duitse Jürgen Habermas, het al ver voor de digitale revolutie hadden over ‘de kolonisering van de leefwereld door systemen’, waarbij systemen staan voor instellingen op het gebied van politiek, economie en zorg, en leefwereld voor de menselijke communicatie en culturele waarden. Het betekent dat in delen waar waarden en kwaliteit van oudsher ons denken richting gaven, doelen en cijfers de macht hebben overgenomen. Als je je daar bewust van bent, kun je dingen veranderen, anders inrichten. Of wat te denken van de gevolgen van alle keuzes die we in deze tijd kunnen maken. Het blijkt dat we daar behoorlijk ongelukkig van kunnen worden. Dat komt omdat we altijd bang zijn om de verkeerde keuze te maken.

De Franse filosoof René Descartes zei het al: ‘Besluiteloosheid is de laagste graad van vrijheid.’ Ja, denk daar maar eens over na. Uit psychologisch onderzoek blijkt bovendien dat mensen die onomkeerbare keuzes maken beter presteren en gelukkiger zijn dan mensen die hun opties openhouden. Het gaat dus om de interpretatie van het woord vrijheid. En dat laatste, de interpretatie en jezelf afvragen wat we verstaan onder een bepaald begrip, dát is nou filosofie.

Moedig zijn

Filosofie maakt je bewust van je eigen visie op de mens en de wereld om je heen. De kans bestaat dat je je beelden projecteert en alles vanuit je eigen kader interpreteert. Door filosofie kun je meer begrip krijgen voor de reacties en standpunten van anderen. Het zijn namelijk niet-bewijsbare aannames over de mens die bepalend zijn voor wat je denkt te zien in de wereld om je heen. De Duitse filosoof Arthur Schopenhauer verdiepte zich in de kunst van het twijfelen. Volgens hem moet de mens vooral moedig zijn om alles te durven bevragen en afstand te nemen van zekerheden.

Lammert Kamphuis is het daarmee eens. Hij doet in zijn boek de suggestie om je samen met vrienden eens af te vragen wat op dit moment een overtuiging is die zo vanzelf spreekt dat het bij niemand opkomt die te betwijfelen. Zoals: wat betekent ‘in je kracht staan’ of ‘volg je hart’ nou eigenlijk? Dat kan ervoor zorgen dat je meer openstaat voor onverwachte standpunten en je verrassende inzichten krijgt.

Observeren zonder te oordelen

Zelf ben ik sinds het boek van Lammert Kamphuis in de ban van filosofie. Onlangs las ik een werk over de Nederlandse filosoof Baruch Spinoza. Ook daar leerde ik veel van. Inmiddels ben ik ervan overtuigd dat filosofie je leven op een heel positieve manier kan beïnvloeden. Een paar lessen van Spinoza: leer jezelf observeren zonder te oordelen. Tracht te zijn wie je bent, niet wie anderen willen dat je bent. Inzicht in jezelf betekent volgens Spinoza je beperkingen kennen, en leren aanvaarden. Een mens is, in zijn visie, niet volledig oorzaak van zichzelf, dat is alleen de oneindige God/Natuur.

Je bent dus van anderen afhankelijk, zowel lichamelijk als geestelijk. Je hebt er belang bij gezond te leven, te doen wat je lichaam ten goede komt. En wat je geest betreft, heb je er belang bij positieve, inspirerende contacten te zoeken. Wie niet het beste in je naar boven brengt, doet je geen goed. Haat dient met liefde of met grootmoedigheid te worden overwonnen, en niet met haat te worden beantwoord. Uit schaamte, schuld, berouw, wraakzucht, jaloezie, verontwaardiging of leedvermaak komt niet het goede voort. Koester dergelijke gevoelens dan ook niet en herhaal nare gebeurtenissen, opmerkingen, feiten niet voortdurend in je verbeelding.

Herkenning

Volgens filosoof Lammert Kamphuis biedt filosofie troost, relativering, aanvaarding en inzicht. Troost doordat de teksten van filosofen herkenning oproepen. Zij beschrijven immers angsten en zorgen die je zelf ook hebt. En gedeelde smart is halve smart. Filosofen laten ons zien dat het nadenken over de grote vragen van het leven interessanter is dan het alledaagse gedoe. Wat er in ons leven ook speelt, we hebben altijd een binnenwereld waarin we vrij zijn om te gaan en staan waar we willen. Filosofie kan helpen om ellende te aanvaarden.

Zoals we ons op de fiets tot de wind verhouden, verhouden we ons in het leven tot het lot. Als we hem in onze rug hebben, zijn we ons er nauwelijks van bewust. Pas bij tegenwind merken we op hoe groot zijn invloed is. Het is gezond om in tijden van voor- en tegenspoed te beseffen dat de wind onze vaart bepaalt. Filosofen kunnen je uitzicht bieden en betere tijden laten verwachten. Door te verwoorden dat donkere tijden nodig zijn om het licht te vinden. Denk maar aan de beroemde uitspraak van Friedrich Nietzsche: ‘What doesn’t kill you makes you stronger’ (‘Als je er niet van doodgaat, word je er sterker van’). Of deze van Henry David Thoreau: ‘Not until we are lost, we begin to find ourselves’ (‘Pas als we verloren zijn, beginnen we onszelf te vinden). Er ligt nu een nieuw boek op mijn nachtkastje: Wat zou Aristoteles doen? van Edith Hall. Ik ben benieuwd.

Filosofische meditatie

Als je met een vraagstuk zit, kan filosofische meditatie je wellicht helpen. Filosofische meditatie draait om denken. Het gaat erom geordend vragen aan jezelf te stellen, gericht je aandacht te vestigen op hetgeen je bezighoudt, om zo proberen verder te komen. Bijvoorbeeld: waar ben je bang voor? Kijk dan verder: wat zit er onder die angst, hoe zou iemand anders ermee omgaan en wat is het ergste dat er kan gebeuren?

Dit interview stond in Margriet 2018-50. Deze editie kun je nabestellen via Magazine.nl.

Tekst | Marijke Kolk
Illustraties | Leontine Haverhals
Beeld | Getty Images

Artikelen van Margriet ontvangen in je mailbox?
Schrijf je in op margriet.nl/nieuwsbrief.

Ook interessant