null Beeld Ellen Gözel
Beeld Ellen Gözel

Zó belangrijk is het om even vlekken te checken na het zonnen

Natuurlijk moeten we van de zon genieten. Maar dan is het belangrijk om de huid goed te beschermen én regelmatig te controleren. Dermatoloog Dr. Marianne Crijns van het Antoni van Leeuwenhoek legt uit en geeft tips.

Dokter Crijns, u bent gespecialiseerd in dermato-oncologie, zowel op het gebied van melanoom- als non-melanoom huidkanker. Op wat voor vlekjes en plekjes moeten we in het dagelijks leven letten?

“Dat gaat om diverse soorten. Een huid kan gaan schilferen op plaatsen die veel aan zonlicht worden blootgesteld, zoals de handen en het gelaat. Ruwe plekjes op die huid kunnen duiden op actinische keratosen: een huidbeschadiging die meestal goed door de huisarts kan worden verholpen, maar die in tien procent van de gevallen tot huidkanker leidt. Vooral mensen die buiten sporten of voor hun beroep veel buitenlucht krijgen, doen er goed aan hun lichaam daar regelmatig op te controleren.”

“Daarnaast bestaan er drie soorten huidcelcarcinomen of huidkanker­soorten. Het basaalcelcarcinoom begint als een rood bobbeltje dat open gaat en blijft bloeden, soms wordt het een zweertje dat niet geneest. Het basaalcelcarci­noom kan eruitzien als een oppervlakkig eczeemvlekje op de romp dat spontaan kan gaan bloeden. Het plaveiselcelcarcinoom heeft een paddenstoelachtige groei en is hard en eeltachtig; als we eroverheen gaan met de vinger is het pijnlijk. Het melanoom, tot slot, is asymmetrisch van vorm, onregelmatig begrensd en bevat vaak verschillende kleuren binnen een plek (zwart, bruin, blauwzwart, rood). Ook is het vaak groter dan een normale moedervlek van vijf à zes millimeter. Houd het verdachte plekje of vlekje in alle gevallen drie maanden in de gaten en kijk of het verandert. Mocht dat zo zijn, zet het op de foto en ga naar de huisarts. Vooral bij een melanoom geldt: doe dat hoe eerder hoe beter. Want hoe dunner het melanoom nog is, hoe kleiner de kans op uitzaaiingen.”

null Beeld

Huis-tuin-en-keukentips

  • Begin in april al met smeren, ook als de zon niet schijnt: onze huid is dan weinig gewend en ook bij bewolkte lucht kunnen we verbranden. Let op: ook achter glas kan dat gebeuren, bijvoorbeeld bij autorijden of werken in een kas;
  • Gebruik ook elk jaar een nieuwe zonnebrandcrème; de oude is na die tijd niet langer effectief;
  • Smeer niet te zuinig en herhaal het om de twee uur. Dat geldt ook voor waterproofcrème, want die kan door zand en/of handdoeken door de tijd heen minder effectief worden;
  • Vergeet oren, lippen en handruggen niet;
  • Mijd de zon tussen 12.00 en 15.00 uur. En let op: ook in de schaduw is het verbrandingsgevaar nog altijd 50%, dus smeer ook door als je onder een parasol zit;
  • Dermatologen raden elk gebruik van een zonnebank af vanwege de hoge uv-straling;
  • Bekijk de verwachte zonkracht via het nieuws of op knmi.nl. In Nederland is een waarde van 6 à 7 maximaal, maar die waarden liggen in zonnige buitenlanden hoger;
  • Vitamine D opdoen? ’s Ochtends voor 10.00 uur een kwartiertje buiten lopen is daarvoor al genoeg.
null Beeld

Welke huidkankervormen komen het vaakst voor?

“Jaarlijks worden in Nederland 45.000 basaalcel­carcinomen vastgesteld, dat is een grote groep. Deze vorm van huidkanker zaait nagenoeg niet uit, maar de kans dat er daarna een tweede plek ontstaat is veertig procent. Jaarlijks worden 15.000 plaveiselcel­carcinomen vastgesteld, en 9.000 melanomen. Dat laatste aantal staat los van de groep mensen die al eens een melanoom heeft gehad, dit gaat alleen om nieuwe gevallen.”

null Beeld

Hoe ontstaan deze huidkankersoorten?

“De zon is een belangrijke risicofactor, waarbij stralingssoorten ultraviolet A (uv A) en ultraviolet B (uv B) een rol spelen. Uv A veroorzaakt met name veroudering en beschadiging van de huid, zoals het donker worden van pigment. Bij uv B gaat het om verbranding van de huid. Met name het aantal zonverbrandingen voor het zestiende jaar zijn een belangrijke risicofactor voor het ontstaan van huidkanker. En de gevolgen ervan merken we pas twintig jaar later.”

“Door de verbranding kunnen verkeerde cellen ontstaan die zich vermenigvuldigen. Op latere leeftijd kunnen deze ­beschadigingen een basaalcelcarnicoom of melanoom veroorzaken, dat kan al voorkomen bij mensen van 25 jaar. Maar een licht huidtype, erfelijke aanleg en het hebben van veel gewone of onrustige moedervlekken zijn ook risicofactoren. Over het algemeen geldt daarom: houd plekjes en vlekjes altijd goed in de gaten, en wees bij een nieuw plekje na je 45ste extra alert. Tot die leeftijd maakt de huid nog moedervlekken en andere plekjes aan. Daarna is dat zeldzamer, al zien we dan wel weer vaker ouderdomswratjes. De belangrijkste checkregels zijn: jeukt het, bloedt het, verandert het of doet het pijn? Ga dan naar de huisarts. En laat je bij twijfel doorverwijzen naar een dermatoloog.”

Wat is ‘goed’ smeren?

“De meeste mensen smeren verkeerd, dat kan echt beter in Nederland. Veel mensen smeren te weinig, alleen op vakantie en vaak helemaal niet. Terwijl we het van april tot eind oktober moeten doen, vooral tussen twaalf en drie en daarvoor en daarna- en óók als de zon niet schijnt. Doe daarom in de ochtend al zonnebrandcrème op (en dus niet een dagcrème met uv-filter, want die zijn minder goed getest) en herhaal dat om de twee uur. Want we begrijpen inmiddels wel dat de zon huidkanker geeft, maar passen de bescherming daartegen nog niet goed toe. Soms zie ik op vakantie in een warm land mensen op het strand midden op de dag in de volle zon liggen en denk ik: hoe kun je dat nu nog doen? En een bruine tint staat leuk, maar we moeten er eigenlijk vanaf dat het ook ‘gezond’ en mooi is. Dat is een kwestie van ‘smeren, kleren en weren’, zoals ook zonbedekkende kleding dragen en de schaduw opzoeken. Daarnaast is een huid zonder veel zon het beste advies dat ik kan geven.”

null Beeld

Moet een oude, bekende melanoom in de gaten worden gehouden?

“Ja, want ook na behandeling bestaat de kans op uitzaaiingen naar de lymfeklieren en organen of op de plek van het melanoom zelf. Die kans hangt af van de zogenoemde ‘breslow-dikte’ (de dikte van het melanoom in millimeters) en het stadium van het melanoom. De dermatoloog zal tijdens controles de klieren voelen in de buurt van waar het melanoom zat (bijvoorbeeld in de hals, lies of oksel). Maar de (ex-)patiënt kan die controles tussendoor ook zelf doen, nadat de arts heeft voorgedaan hoe dat moet. Bij onrustige activiteit doe je er goed aan meteen contact op te nemen met je behandeld arts.”

Hoe vaak moeten we ‘gewone’ (moeder-)vlekken checken en wanneer?

“Mensen met heel veel moedervlekken hebben over het algemeen een hoger risico op huidkanker. Dat geldt ook voor zogenaamde ‘atypische moedervlekken’: vlekken die groter zijn dan vijf millimeter, twee kleuren of meer hebben en/of van onregelmatige structuur zijn. Mensen met meer dan vijf van dat soort vlekken die ook nog andere moedervlekken hebben moeten door een huisarts of dermatoloog in de gaten gehouden worden.”

“Maar we kunnen zelf ook veel, ik ben ervan overtuigd dat regelmatige zelfcontroles en je huid goed zelf kennen, meer oplevert dan (half)jaarlijkse controles op vaste momenten. Maak dus om de drie maanden foto’s van de hele huid, eventueel met behulp van ­iemand anders. En bekijk of bepaalde plekjes er eerder ook al waren en zo ja: of ze zijn veranderd. In dat laatste geval is een bezoek aan de huisarts belangrijk, al is het maar omdat niet-artsen nu eenmaal geen sluitende medische beoordeling kunnen geven. En als de moedervlek klachten blijft geven maak dan weer een ­afspraak bij huisarts of dermatoloog, daar moet iedereen zelf ook een actieve houding in aannemen.”

Er bestaan inmiddels ook huidapps zoals de SkinVision-app, de Happi-app en de huidmonitor-app om dergelijke huidcontroles uit te voeren. Werken die apps goed en zijn de uitslagen betrouwbaar?

“Momenteel vindt de Nederlandse Vereniging Dermatologie en Venereologie dat nog niet. In onze ogen zouden de resultaten specifieker moeten zijn en zijn ze nog niet geschikt voor routinegebruik. Bovendien kiezen mensen via deze apps hun eigen plekjes uit; wat dermatologen belangrijk vinden, wordt niet per se op de foto gezet. Misschien zullen deze apps ooit goed genoeg zijn voor gebruik, maar nu nog niet. Deze apps zijn misschien zijn wel handig om een foto mee te maken, maar de interpretatie ervan hoort bij artsen te liggen. Want daar komen ook medische methoden bij als het plekje live zien en palperen (met de hand en vingers onderzoeken, red.), doorvragen over de klachten en genetische informatie over de familie in kaart brengen.”

Welke nieuwe wetenschappelijke ontwikkelingen ziet u momenteel?

“Lange tijd was melanoom een lastig te behandelen kankersoort. Nu hebben we steeds betere mogelijk­heden via bijvoorbeeld immunotherapie, afhankelijk van het stadium waarin het melanoom is ontdekt. Daarnaast is ‘targeted’ of doelgerichte therapie een behandeling met medicijnen die heel gericht werkt tegen sommige soorten kankercellen. Door die medicijnen via het bloed toe te dienen kan doelgerichte therapie kankercellen doden of de celdeling van kankercellen remmen. In het Antoni van Leeuwenhoek, het Nederlands kankerinstituut waar mijn praktijk is, komen mensen met vaak complexe huidproblemen. Die proberen we snel en multidisciplinair te behandelen door onder andere nauw samen te werken met andere afdelingen. Want ik wil patiënten zo breed ­mogelijk behandelen en ondersteunen in alle problematiek die bij huidkanker een rol speelt.”

Van licht (‘Iers’) tot donker: volgens ‘de schaal van dokter Fitzpatrick’ bestaan er ruwweg zes verschillende huidtypen. En die reageren niet hetzelfde op dezelfde zonsterkte. Op huidfonds.nl worden ze uitgebreid beschreven (mét anti-verbrandingstips en andere preventie-adviezen).

null Beeld

Checken volgens de ABCDE-methode

Een melanoom ontstaat vaak uit een al bestaande moedervlek (naevus). Met de ABCDE-regel kunnen we de huid controleren op verdachte vlekken:

A van Asymmetrie: de moedervlek verandert van vorm en is niet meer rond;

B van Boord: de rand van de moedervlek is onregelmatig en niet scherp afgelijnd;

C van het Engelse woord ‘color’ (kleur): de kleur van de moedervlek verandert en wordt lichter of net donkerder;

D van Diameter: de moedervlek wordt groter;

E van Evolutie: onrustwekkende veranderingen, zoals jeuk, irritatie, bloeden en korstvorming.

null Beeld
null Beeld

Jacqueline Penninkx kreeg een melanoom dat na een jaar tijd terugkwam

“Drieënhalf jaar geleden had ik last van mijn knie en ging naar de huisarts. Zij zag een vlekje net boven mijn knie dat ze voor de zekerheid weghaalde. Ik heb een lichte huid met weinig moedervlekken, dit plekje was rood en schilferig, maar deed geen pijn. Het leek niet verontrustend, maar toen de hechtingen eruit moesten, vertelde de huisarts dat het een melanoom was. Mijn wereld stortte in. Ik ben vrijwilliger geweest in een inloophuis voor (ex-)kankerpatiënten en wist hoe gevaarlijk een melanoom is. Mijn man en ik hebben na die afspraak met de huisarts samen zitten huilen. Achteraf ben ik mijn huisarts heel dankbaar dat zij zo adequaat reageerde. ­Binnen twee dagen zat ik bij de dermatoloog. De chirurg voerde een zogenoemde ‘sentinel node procedure’ uit en vervolgens werd het melanoom ruimer verwijderd. De uitslag was ­gelukkig goed, en langzaam ontspande ik wat.”

“Tot de dermatoloog bij een controle in 2020 iets in mijn lies voelde. Mijn paniek was groot toen dat uitzaaiingen bleken te zijn, in gedachten was ik al bij mijn overlijden. Maar ik ben erg goed opgevangen in Maastricht UMC+, waar alle lymfeklieren in mijn lies werden verwijderd. Dat was een pijnlijke operatie, waar ik een ­oedeembeen aan heb overgehouden. Natuurlijk is dat bijzaak: dat ik er nog ben is veel ­belangrijker. Lange tijd waren er geen goede behandelingen, maar ik kreeg een jaar elke maand de immuuntherapie Nivolumab via een ­infuus in mijn arm en elk halfjaar een PET-scan. Ik moest weer vertrouwen krijgen in mijn gezondheid en mijn ­toekomst, maar dat gaat best goed. Zo was ik een tijd heel bang voor de zon; nu geniet ik er weer op een ­verstandige manier van. En dat is ­meteen mijn belangrijkste boodschap: smeer je goed in als je naar buiten gaat. Want vitamine D is belangrijk, maar een goede bescherming tegen zonlicht ook.”

Meer weten? Nvdv.nl (Nederlandse Vereniging Dermatologie en Venereologie), stichtingmelanoom.nl, kwf.nl, avl.nl, thuisarts.nl, hukas.nl (belangenvereniging voor patiënten met non-melanoom huidkanker).

Liesbeth SmitEllen Gözel
Meer over

Op alle verhalen van Margriet rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven. Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@margriet.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden