Gezondheid

Van de werking tot de risico’s: dit is alles wat je wilt weten over vaccinaties

van-de-werking-tot-de-risicos-dit-is-alles-wat-je-wilt-weten-over-vaccinaties.jpg

Op ruim zeventig plekken in de wereld wordt er op dit moment gewerkt aan vaccinaties tegen het nieuwe coronavirus. Maar hoe werkt een vaccinatie eigenlijk? En zitten er ook risico’s aan vaccineren? Nog vóór de coronacrisis sprak Margriet met Hans van Vliet, programmamanager van het Rijksvaccinatieprogramma bij het RIVM.

Hij legt ons onder andere uit wat vaccinaties zijn, hoe ze werken en welk doel ze voor ogen hebben.

Wat is een vaccin eigenlijk?

“Om die vraag te beantwoorden, moet je eerst weten hoe ons afweersysteem werkt”, zegt Hans van Vliet. “Het lichaam bestrijdt een infectie met behulp van je eigen afweersysteem. We hebben twee soorten afweer: ten eerste probeert het lichaam alles weg te werken, bijvoorbeeld bij een zwerend wondje. Ten tweede is er de zogeheten ‘specifieke afweer’. Specifiek, het woord zegt het al. Die afweer is gericht tegen een specifieke ziekteverwekker, zoals een virus. Deze afweer heeft ook geheugencellen die ‘onthouden’ hoe de ziekteverwekker eruitziet. Daardoor maken de meeste mensen een ziekte als waterpokken bijvoorbeeld maar één keer in hun leven door. De volgende keer dat het virus het lichaam binnendringt, herkent de specifieke afweer het virus en werkt deze het meteen de deur uit.”

Wat doet een vaccin?

“Een vaccin bestaat eigenlijk uit een stukje bacterie of virus dat in het lichaam wordt gebracht. Het is te weinig om ziek van te worden, maar de afweer ontwikkelt wél de geheugencellen. Bovendien maakt het lichaam antistoffen aan. Als de echte ziekte dan bij je aanklopt, wordt hij door het lichaam herkend en aan de poort geweigerd óf zo snel mogelijk de deur uit gewerkt. Met een vaccinatie train je als het ware de werking en het geheugen van het immuunsysteem.”

Voor veel virussen en bacteriën hoef je maar één keer een vaccinatie te krijgen, maar voor de griepprik worden veel mensen in risicogroepen jaarlijks opgeroepen. Dat komt omdat het griepvirus snel verandert, en de griepprik is elk jaar een cocktail van verschillende virussen die voor het komende jaar worden verwacht. Omdat het virus snel verandert, herkennen de geheugencellen van de specifieke afweer het virus anders niet. “De griepprik leert de geheugencellen van het immuunsysteem die virussen alvast te herkennen en ondersteunt het bij het bestrijden van het virus zodra het zich aandient”, zegt Van Vliet.

Wat is het doel van vaccineren?

“Het doel van vaccineren is mensen tegen de gevolgen van infectieziekten beschermen. Een vaccin verkleint de kans dat je een ziekte oploopt en er ernstige gevolgen van ondervindt. Maar vaccineren heeft ook een andere reden: we kunnen er infectieziekten mee uitroeien. Dat is bijvoorbeeld gebeurd met pokken en bijna met polio. Doordat we daar veel tegen hebben ingeënt, komen die ernstige ziektes niet of bijna niet meer voor.”

Door vaccinaties zorg je niet alleen dat je zélf niet ziek wordt, maar ook dat anderen niet besmet raken met het virus of de bacterie. Van Vliet noemt dat voorbeeld over de griepprik, waar elke winter duizenden mensen een oproep voor krijgen. “Je moet zelf een afweging maken of je de griepprik ook daadwerkelijk wil halen. Maar neem in die overweging dan ook mee dat je niet alleen jezelf tegen griep en de gevolgen ervan beschermt; de griepprik zorgt er ook voor dat je anderen die kwetsbaarder zijn, zoals ouderen en zieke mensen die niet zijn of kunnen worden ingeënt, niet kunt besmetten. Van die inenting gaat op die manier een groepsbescherming uit: hoe meer mensen zijn ingeënt, hoe meer mensen zónder inenting ook zijn beschermd. Die groepsbescherming geldt voor alle ziekten die van mens op mens worden overgedragen.”

Werkt een vaccin bij iedereen?

“Een vaccin ‘traint’ de afweer. Als die zelf zwak is, kan een vaccin soms minder goed aanslaan. Hoe goed een vaccin werkt, verschilt van persoon tot persoon. Sommige mensen kunnen om gezondheidsredenen niet worden gevaccineerd. Te jonge baby’s bijvoorbeeld. Maar ook mensen die een orgaantransplantatie of chemotherapie hebben ondergaan. Hun afweer is te zwak om een vaccinatie goed te laten werken. Een vaccin werkt bij jongeren ook beter dan bij ouderen.”

Artikelen van Margriet.nl ontvangen in je mailbox?
Schrijf je in via margriet.nl/nieuwsbrief.

Kleven er risico’s aan vaccinaties?

“Op korte termijn wel, op lange termijn niet. Je kunt het vergelijken met een chirurgische ingreep: de risico’s bestaan vooral op het moment en kort nadat de ingreep plaatsvindt. Zodra de eerste tijd na een operatie voorbij is, treden er meestal geen complicaties meer op.” Meestal gaat het ook op korte termijn niet om grote risico’s. Je kunt na een vaccinatie bijvoorbeeld last krijgen van koorts of een pijnlijke rode plek waar de injectie gezet is. “Dat is een natuurlijke reactie van het lichaam: het afweersysteem wordt geactiveerd”, zegt Van Vliet.

“Maar in het algemeen geldt: vaccins zijn veilig, ze worden elk halfjaar door de EMA (Europese Medicijnen Autoriteit, red.) gecontroleerd op effectiviteit en bijwerkingen. Als er iets mis is, wordt zo’n vaccin onmiddellijk van de markt gehaald. Dat was een paar jaar geleden het geval in Scandinavië, toen sommige kinderen last kregen van narcolepsie als mogelijke bijwerking van het Mexicaanse griepvaccin. Maar dit gebeurt bijna nooit, omdat vaccins aan veel strenge eisen moeten voldoen. De bewaking is trouwens geen kwestie van alleen Nederlandse controle; wereldwijd wordt controle uitgevoerd.”

Zijn vaccinaties verplicht in Nederland?

In Nederland zijn alle vaccinaties vrijwillig, maar wel sterk aanbevolen door het RIVM. Er zijn verschillende vaccinatieprogramma’s, voor verschillende doelgroepen. De bekendste is het Rijksvaccinatieprogramma voor kinderen, maar er zijn ook vaccinaties voor zwangeren, ouderen, mensen met een chronische ziekte, bepaalde beroepsgroepen en reizigers.

Wanneer komt er een vaccinatie tegen het nieuwe coronavirus?

Het interview met Hans van Vliet vond plaats voor het coronavirus in Nederland uitgebroken was, daarom hebben wij hem hier niet over gesproken. Wanneer er een vaccinatie komt tegen het nieuwe coronavirus, valt nog niet te zeggen. Volgens het RIVM kan het nog lang duren voor zo’n vaccin beschikbaar is, omdat het nog samengesteld, getest én goedgekeurd moet worden. Pas als alle risico’s en bijwerkingen in beeld gebracht zijn, kan een grootschalig vaccinatieprogramma van start gaan. Of andere vaccinaties, bijvoorbeeld die tegen tuberculose of bof, mazelen en rodehond helpen tegen dit virus, is nog niet bekend.

Lees ook: Een medicijn tegen het coronavirus: dít is hoe het er nu voor staat

Bron | Margriet 8 – 2020, RIVM
Beeld | iStock

Het interview met Hans van Vliet is eerder verschenen in Margriet 8– 2020. Dit nummer terug lezen? Ga dan naar Magazine.nl.

Ook interessant