Word abonnee

Kies nú voor een abonnement met korting

Abonneer nú met korting

Gezondheid

Schuldgevoel na doorgeven coronavirus: ‘Ik besmette een zwangere collega’

schuldgevoel-na-doorgeven-coronavirus-ik-besmette-een-zwangere-collega.jpg

Het coronavirus verspreidt zich, omdat mensen het aan elkaar doorgeven. Maar ben je schuldig als je het coronavirus aan een ander doorgeeft? En hoe ga je om met dat soort gevoelens?

Journalist Paulien Bakker zocht naar de antwoorden op die vragen.

Doodsbang

Sinds de uitbraak van COVID-19 ben ik voorzichtig. Voordat er visite langskomt, zet ik mijn balkondeur open om te luchten en ga ik met allesreiniger het huis door. Bezoek dient bij binnenkomst de handen te wassen en anderhalve meter uit elkaar te gaan zitten. Bang om het coronavirus te krijgen ben ik niet – ik ben gezond en niet te zwaar – maar ik ben doodsbang om het door te geven. Aan mijn moeder, die de tachtig gepasseerd is, die vriendin die kampt met overgewicht, de goede vriend die al zoveel medicijnen slikt. Wat nu als ik iemand anders besmet die daardoor ernstig ziek raakt, of erger nog, eraan bezwijkt? 

‘Het is botte pech’

“Als je zegt dat we het coronavirus aan elkaar doorgeven, dan formuleer je dat als een actieve daad,” zegt psychoanalyticus Frans Schalkwijk, als ik hem om raad vraag. “Daarmee kom je gelijk in de wereld van schuld en schaamte – emoties die over het zelf gaan, over wie je denkt dat je bent. Er spreekt ook een hoog ontwikkeld geweten uit. Maar klopt het wel dat je het doorgeeft? Als je het onwetend overbrengt op een ander, is er in feite eigenlijk sprake van botte pech.”

Schalkwijk is bijzonder hoogleraar gewetensontwikkeling aan de UvA en schreef het boek Onvolmaakt tevreden. Omgaan met je innerlijke criticus. Hij heeft ook een eigen praktijk. Schuldgevoel gaat altijd over wat je hebt gedaan of nagelaten, legt hij uit. Je faalt dus ten aanzien van je eigen intenties, en dat is pijnlijk. Maar bij COVID-19 speelt er nog iets anders mee. Het virus is ongrijpbaar: je ziet het niet, je weet niet dat je het hebt. “Dat maakt onzeker. Een manier om met onzekerheid om te gaan is door alles onder controle te willen krijgen. Door super zorgvuldig te handelen, nog strenger voor jezelf te zijn, dan de minister van ons vraagt.”

Coronavirus doorgeven

Dat herken ik wel: dat mijn schuldgevoel een manier is om controle te krijgen over iets ongrijpbaars. Maar je hoort ook vaak genoeg dat het gruwelijk misgaat. Dat overkwam Mirte (die vroeg of ze alleen met haar voornaam in het stuk mocht). Mirte is 24 en gedragswetenschapper. Midden in de coronacrisis bemachtigde ze haar eerste baan, haar droombaan, bij een jeugdinstelling. Maar gelijk in haar tweede week ging het mis: ze kreeg het coronavirus. Twee collega’s raakten besmet, waarvan een zwanger was. Zij heeft zich langdurig ziek moeten melden. “Ze appte me dat ze positief getest was. Dat vond ik heel moeilijk om te horen. Ik heb haar gelijk terug geappt ‘Oh wat erg!’”

Hoe zij het coronavirus heeft kunnen doorgeven, weet Mirte nog steeds niet. “Deze collega was juist heel voorzichtig. We hebben in dezelfde ruimte gewerkt, maar we zijn nooit dichter dan anderhalve meter bij elkaar geweest.” Zelf had Mirte de afgelopen maanden alleen nog familie gezien. Ze kwam er met een verkoudheid en koorts gelukkig goed vanaf. “Maar dat ik het virus heb doorgegeven, deed me aan mezelf twijfelen. Heb ik wel genoeg mijn handen gewassen? Heeft ze soms mijn muis aangeraakt? Heb ik me wel aan alle richtlijnen gehouden?” 

Gezond schuldgevoel

“Als je een gezond ontwikkelde gewetensfunctie hebt en je geeft iets door dat je had kunnen voorkomen, dan is het functioneel om je schuldig te voelen,” zegt GZ-psycholoog Gijs Coppens voorzichtig. Hij maakt daarbij wel onderscheid tussen een terecht en een onterecht schuldgevoel. “Schuldgevoel is een vorm van zelfverwijt, agressie. Bij functioneel schuldgevoel kun je het onrecht herstellen. Bij disfunctioneel schuldgevoel richt de agressie zich op jezelf.”

Schuldgevoel geeft je de kans om onrecht te herstellen, zegt Coppens. “Maar sommige mensen hebben zo’n sterk schuldgevoel dat het zich uit in agressie gericht naar jezelf. Ik ben stom, ik ben slecht. Agressie naar jezelf toe is niet functioneel meer. Een gezond gevoel is altijd een indicatie tot actie. Je bent bang voor iemand en gaat weg, je bent boos en komt in actie. Functioneel schuldgevoel zet dus aan tot herstel van onrecht.”

Somberheid en angst

Gijs Coppens is oprichter van iPractice. Dat biedt met een team van zo’n 35 psychologen on- en offline therapie. Coppens opende een coronalijn via OpenUp. Hij en zijn team zagen tijdens de eerste coronagolf het aantal aanmeldingen voor een gratis online consult verdubbelen naar vierhonderd mensen per maand. ‘Allemaal met schuldgevoel?’ vraag ik verbaasd. Nee, zegt Coppens, maar wel met aanverwante klachten zoals somberte, vermoeidheid en angst. We kampen in deze tijd veel meer met zulke klachten, blijkt uit onderzoek dat iPractice deed onder duizend Nederlanders. Normaliter heeft twintig procent van de bevolking psychische problemen, nu 33 procent. Onder millennials, tot dertig jaar, is dat zelfs vijftig procent.

Een verklaring zou kunnen zijn dat die groep veel vaker alleen woont. “Gevoel heeft een sociale functie,” legt Coppens uit. “Als ik me schuldig voel kan mijn partner zeggen: klopt, dat was dom van je, maar dit is ook een buitengewone situatie. Dat helpt je om je schuldgevoel te neutraliseren. Als je alleen woont, moet je veel meer zelf verdragen.” We voelen ons zelfs op het ene moment makkelijker schuldig, dan op een ander moment. “Als je vermoeid bent, ben je minder veerkrachtig en dus ontvankelijker. Dan schiet je sneller in zelfverwijt of schuldgevoel.”

Weten dat je besmet bent

Lang niet iedereen is even vatbaar voor schuldgevoel, merk ik als ik mensen erover spreek. Neem apotheker Bardo Brunink (55). Half oktober kreeg hij een loopneus en hoge koorts. De volgende dag liet hij zich testen. De uitslag was positief. In de dagen die volgden kregen vier collega’s in de apotheek klachten en testen positief. Zo moesten ze met steeds minder collega’s de drukte trotseren. Voelt hij zich daar schuldig over? vroeg ik hem. Hij dacht even na. “Nee, zo zie ik dat niet. Ik heb het ook van iemand gekregen – ik weet nog steeds niet van wie trouwens.”

We geven al sinds mensenheugenis infectieziektes aan elkaar door, vertelt hij. “Er is nu een verkramping in de maatschappij, omdat mensen er dood aan gaan. Kennelijk is dat onbegrijpelijk voor mensen, maar het hoort bij het leven. Iedere winter is er sprake van oversterfte door griep. Daar voelt toch ook niemand zich schuldig over?” Zolang je niet weet of je besmettelijk bent, kun je ook niet de verantwoordelijkheid nemen voor het doorgeven van het coronavirus, stelt hij. “Daar trek ik de grens: weten dat je besmet bent. Als je het niet weet en toch iemand besmet, dan vind ik schuld niet het juiste woord.”

Bejaarde ouders

Tot zo ver de rationale mens. Want de dag voordat hij ziek werd, had Brunink nog bij zijn bejaarde ouders gegeten. Toen hij de dag erna met koorts wakker werd, belde hij ze gelijk op. “In het ergste geval ben ik onderdeel van de statistieken geworden,” zei hij. Na de testuitslag bleef hij tien dagen binnen. Hij belde dagelijks met zijn moeder. Ze omhelsden elkaar al een tijd niet meer, maar de eettafel was niet groot genoeg om anderhalve meter afstand te bewaren. Wat nu als hij hen toch had besmet? “Daar zou ik wel wakker van hebben gelegen. Al weet ik rationeel dat je je ouders op een gegeven moment moet loslaten.”

Geen excuses

Gedragswetenschapper Mirte weet precies hoe ze besmet geraakt is. Ze vierden haar moeders verjaardag met haar broer en zijn vrouw. Tijdens hun samenzijn ontving haar broer een telefoontje van een vriend die zich liet testen. Haar broer heeft waarschijnlijk de hele familie besmet – zelfs opa en oma. Gelukkig is iedereen inmiddels hersteld. “Mijn broer heeft geen excuses aangeboden voor het doorgeven van het coronavirus. Daar zijn we nog steeds verbaasd over,” zegt Mirte. “Hij heeft ons allemaal blootgesteld aan onnodig risico. Maar sindsdien leeft hij de maatregelen wel strikt na.” Zelf ondernam ze wel actie naar haar zwangere collega en bood haar excuses aan. Ze hebben een paar keer geappt. “Nu laat ik het zo, ze is ziek en zit vast niet te wachten op mijn appjes.”

Afzonderen

In zijn praktijk ziet psychoanalyticus Frans Schalkwijk iets opvallends. “Mensen die geneigd zijn om schuld en schaamte te voelen, die trekken dat ook naar zich toe,” constateert hij. Iemand krijgt bijvoorbeeld kanker, dat is domme pech. Maar iemand die geneigd is om zich schuldig te voelen, zal denken: het komt doordat ik niet gezond genoeg gegeten heb. “Mensen die dat doen hebben vaak een laag zelfbeeld en een hele strenge innerlijke criticus. Het gekke is dat je dan jezelf het middelpunt maakt; je stelt jezelf namelijk centraal als je meent dat jij de veroorzaker bent.”

Als we ons schuldig voelen, zijn we geneigd om ons terug te trekken, zegt Schalkwijk. “We willen het liefst het contact met die ander verbreken, maar daardoor houd je het schuldgevoel in stand. Het prettige van schuldgevoel is juist dat je kan proberen om dat ongedaan te maken, door excuses te maken, of voor iemand te zorgen. Geef dus niet toe aan die neiging je af te zonderen, maar houdt contact.”

Twee flesjes wijn

Apotheker Brunink vierde het einde van zijn quarantainetijd met een goede vriendin, ergens buiten met twee flesjes wijn en een bakje olijven. Maar de echte opluchting kwam pas later, toen bleek dat hij zijn ouders niet had besmet. “We hebben het er nog wel over gehad samen. Wat nu als ik het wel had doorgegeven? Mijn moeder zei: ‘we zouden het je niet kwalijk hebben genomen’.”

Ach, zegt Schalkwijk, zo slecht is het niet om je af en toe een beetje schuldig te voelen. Schuldgevoel hoort bij het leven. “Een mild schuldgevoel is een goed iets. Het belet je om dingen te doen waarover je je later schuldig voelt. Je hebt ook een groep die het coronavirus ontkent, maar het misschien wel doorgeven.” Die groep onttrekt zich aan de innerlijke verantwoordelijkheid om de ziekte niet door te geven. “Ook dat is een manier om angst af te weren: de angst dat je geen controle hebt. Het ontkennen van iets dat objectief waarneembaar is, zoals corona, duidt erop dat er sprake is van een afweermechanisme.”

Artikelen van Margriet.nl ontvangen in je mailbox?
Schrijf je in op margriet.nl/nieuwsbrief.

Tekst | Paulien Bakker
Beeld | Getty Images

Ook interessant