Word abonnee

Kies nú voor een abonnement met korting

Abonneer nú met korting

Gezondheid

Reuk- en smaakverlies: van oorzaken tot reuktraining, dít wil je weten

reuk-en-smaakverlies-van-oorzaken-tot-reuktraining-dit-wil-je-weten.jpg

Het verlies van reuk en smaak is een veelvoorkomend symptoom van Covid-19. Uit verschillende ­onderzoeken blijkt zelfs dat reukverlies, meer nog dan verkoudheid of koorts, een belangrijke ­voorspeller is van besmetting met het coronavirus. Wat kun je doen als je – door corona of een andere oorzaak – reuk- en smaakverlies hebt?

Een coronabesmetting is zeker niet de enige oorzaak van reuk- en smaakverlies. Is er eigenlijk nog iets aan te doen?

Hoe werken reuk en smaak?

Al op de trap naar beneden komt de geur je tegemoet: verse koffie. Je staat even stil en ademt de koffiegeur diep in. Lekker! Maar wat gebeurt daar eigenlijk in je neus? Een geur ontstaat doordat er heel kleine deeltjes van een geurstof in de lucht zweven. Bij het inademen komen deze deeltjes in je neusholte. Boven in de neusholte zit het reukorgaan, het reukslijmvlies. Dit slijmvlies heeft zintuigcellen die de geur opmerken en een reactie veroorzaken in je hersenen: je ruikt!

En dan neem je een slok en merk je dat de geur van koffie zich verdiept. Retronasaal ruiken heet dit: heen en weer ruiken. Ruik je heen, dan snuffel je aan iets of neem je net een hap. De reukmoleculen komen dan via de voorkant in je neus. Terugruiken gebeurt als je kauwt en slikt. Door het kauwen ­verzamelen de geurmoleculen zich achter in je neus-keelholte en bij het doorslikken en ­uitademen strijken ze langs het reukorgaan. Bij terugruiken worden geuren sterker ­geroken dan bij heenruiken en ze versterken de tongsmaken.

Oorzaken van reuk- en smaakverlies

De meest voorkomende ­oorzaak van reuk- en smaakverlies is ouder worden. We weten dat we met het verstrijken der jaren slechter kunnen gaan zien en horen, maar een kwart van de vijftigplussers heeft ook enige mate van reukverlies. Omdat dit proces geleidelijk verloopt, zijn we ons zich hier vaak niet zo van bewust.

Een andere veelvoorkomende oorzaak is een virusinfectie, zoals griep, een zware verkoudheid of het coronavirus. Na een ogenschijnlijk gewone griep ruiken mensen dan ­opeens niets of nauwelijks meer. Een (chronische) ontsteking van de bijholten zorgt ook geregeld voor reukverlies. Minder vaak ontstaat het na een ongeluk, medicijn-gebruik of blootstelling aan toxische stoffen. Daarnaast kan slechter kunnen ruiken een vroeg symptoom zijn van de ziekte van Parkinson of Alzheimer. Zo’n 70 tot 90 procent van de parkinsonpatiënten verliest zijn reukzin. Bij het ruiken speelt de neurotransmitter dopamine een belangrijke rol. De ziekte van Parkinson is een neurodegeneratieve aandoening die de aanmaak van dopamine aantast.

Chemotherapie is ook een beruchte oorzaak van reuk- en smaakverlies. Twee derde van de patiënten die chemotherapie ondergaan, krijgt hier in meer of mindere mate mee te maken. Eten smaakt niet meer of zelfs ronduit smerig en ook het mondgevoel kan door de medicatie worden aangetast, zodat iets knapperigs eveneens niet meer lekker voelt in de mond. Goed en gezond blijven eten kan dan ook echt een uitdaging worden. De veranderingen in reuk- en smaakvermogen zijn gelukkig vaak tijdelijk en verdwijnen bijna altijd binnen een aantal weken tot maanden na de behandeling.

Reuk- en smaakverlies bij coronapatiënten

Vorig jaar werd coronapatiënten van achttien Europese ziekenhuizen gevraagd naar hun symptomen. Twee derde van hen noemde reukverlies als symptoom. Van een ondergesneeuwde aandoening kwam reuk- en smaakverlies daarmee het afgelopen anderhalf jaar in het middelpunt van de belangstelling. Meer dan vijfhonderd wetenschappers, artsen en patiëntenorganisaties uit vijftig verschillende landen hebben nu de krachten gebundeld om reuk- en smaakverlies door Covid-19 verder te onderzoeken. Dit Global Consortium of ­Chemosensory Researchers (GCCR) heeft onder meer een vragenlijst opgesteld voor iedereen die recent een luchtweginfectie heeft gehad. Of het Covid-19 was of misschien een verkoudheid of griepje maakt daarbij niet zo veel uit. Een van de vragen waar de onderzoekers een antwoord op willen vinden is hoe het coronavirus verschilt van een reguliere verkoudheid of griep.

Reuktraining bij geur- en smaakverlies

Wilbert Boek is kno-arts bij het Reuk & Smaakcentrum van het Gelderse Vallei ziekenhuis in Ede. Hij vertelt over reuktraining voor mensen die klachten hebben. “Door corona ervaren veel meer ­mensen wat smaak- en reukverlies is en wat de impact daarvan is op je ­dagelijks leven. Ik zie in mijn praktijk veel mensen met depressieve klachten of die in tranen zijn omdat ze niet meer kunnen ruiken of proeven. Je verheugt je op schone kleren, je kind, de lente, maar ruikt het niet meer. Uit eten gaan is niet leuk meer, veel positieve, leuke dingen beleef je niet meer omdat je ze niet kunt ruiken.”

“Als mensen bij ons op de poli komen, denken ze dat er niets meer aan te doen is, maar vaak kunnen we best nog helpen. Zo heeft bijvoorbeeld 40 procent van de mensen baat bij reuktraining. Je krijgt dan vier ­verschillende flesjes etherische olie ­geadviseerd met de geuren roos, ­limoen, eucalyptus en kruidnagel, waar je meerdere malen per dag heel bewust en actief aan ruikt. Geurprikkels vinden dan weer de goede weg terug naar de hersenen.

Chronische ontsteking

Als het reukverlies komt door een chronische ontsteking heeft de reuktraining waarschijnlijk weinig effect. We kunnen dan kijken of het reukverlies te verhelpen is met medicijnen of een operatie. Reuk- en smaakverlies bij corona gaan meestal niet samen met verkoudheidsklachten en een ­verstopte neus. We weten dat Covid-19 de cellen beschadigt, die om de reukreceptoren in het reukepitheel heen zitten. Bij de meeste mensen komt het uiteindelijk weer in orde, al zijn er ook veel mensen die lange tijd ‘rare’ of vieze geuren blijven ruiken.”

‘Geur is iets persoonlijks’

Caro Verbeek, kunsthistorica en geurhistorica gespecialiseerd in het zintuiglijke in kunst. “Er werd al steeds meer onderzoek gedaan naar reuk en smaak, maar ­corona heeft dit in een stroomversnelling gebracht. Geur speelde vroeger meer een rol in ons bewuste handelen, bijvoorbeeld in de geneeskunde. In de achttiende eeuw werden artsen ­getraind om af te gaan op een geurpatroon; ze konden ruiken of er iets mis was, net zoals honden dat nu kunnen. Dat men dacht dat ziektes veroorzaakt werden door geuren, was niet heel raar, want plekken met slechte hygiënische omstandigheden stinken vaak ook. Denk aan het woord malaria, dat komt van malaria: slechte lucht.”

“Geur is zoiets persoonlijks en op ­bepaalde geuren rusten enorme ­taboes. Als iemand niet lekker ruikt, zeggen we daar niet snel iets over. De reuk speelt ook een belangrijke rol in onze partnerkeuze. We ruiken het ­afweersysteem van de ander. Voor ­gezond nageslacht is het belangrijk dat de afweersystemen van jou en je partner matchen, complementair zijn en niet te veel overlappen. Dankzij geur krijgen we toegang tot vroege herinneringen en de emoties die daarbij horen. Dementerenden kunnen hier baat bij hebben, al is het moeilijk te achterhalen om welke geuren het gaat. Geuren als cederhout en kaneel hebben voor veel mensen positieve herinneringen, het doet ze denken aan geslepen potloden of speculaas in de sinterklaasperiode.”

‘Het duurde twee jaar voor ik het had geaccepteerd’

Kirsten Jaarsma is voorzitter van reuksmaakstoornis.nl. “De meeste mensen die door corona hun reukvermogen kwijtraken, krijgen het na verloop van tijd weer terug. Maar er zijn nog best veel mensen, zo’n 15 tot 20 procent, die klachten houden. In de herstelperiode krijgen ze last van vervormde geuren of fantoomgeuren, dan ruiken ze iets wat er niet is. Ik zelf heb sinds 2012 geen reukvermogen meer, anosmie. 

Ik viel van de trap en liep een gecompliceerde schedelbasisfractuur op. Na een paar weken herstel viel het me op dat ik niets meer rook. In mijn geval is er bar weinig aan te doen. Het duurde twee jaar voor ik dat had geaccepteerd. Je kunt vertrouwde geuren zo ontzettend missen, de geur van je kind, van de lente. Je wordt de hele dag geconfronteerd met wat je mist. Het maakt ook onzeker, want je weet niet of je wel fris ruikt. Dat is ook wat we horen bij reuksmaakstoornis.nl. Mensen worstelen ermee dat het eten ze niet meer smaakt, ze missen constant een ervaring die andere mensen wel hebben. Je kunt de bakker zien, je kunt het brood voelen, maar je kunt het niet ruiken. De sociale communicatie is wat mensen het meest missen. Die subtiele, onderhuidse laag die zo belangrijk is.”

‘Pas nu ik het niet meer heb, merk ik hoe belangrijk het is’

Rianne van den Born raakte door corona haar geur en smaak kwijt. “Begin december kreeg ik een kuchje, twee dagen koorts en spierpijn volgden. Ik ben eigenlijk niet eens heel ziek geweest. Maar ik merkte al heel snel dat mijn smaak en reuk veranderden. Na een paar weken werd het wel iets beter, maar in februari kwam er een zoete, chemische, weeïge geur bij die niet weggaat en overal overheen ligt. Soms raak ik wel een beetje in paniek: wat als het nooit meer goedkomt? Rozen ruiken niet meer als rozen.”

“Ik ga graag uit eten, maar voor het eten hoef ik het niet meer te doen. Ik merk ook dat ik minder gezond ben gaan eten. Paprika, ei en ui stinken echt, terwijl producten met zuivel gelukkig nog wel te doen zijn en chocola ook. Dat eet ik dus vrij veel. Mijn omgeving begrijpt niet echt hoe dit overal in doorwerkt. En dat het ook risico’s kan hebben; ik ruik bijvoorbeeld niet of er brand is. Eén collega heeft het ook, we hebben het er weleens over en die herkenning is fijn. Het is echt een rouwproces: nu ik het niet meer heb, merk ik pas hoe belangrijk reuk en smaak zijn.

Tips om tóch goed te eten, ook met reuk- en smaakverlies

  • Als je minder proeft of ruikt, kun je geneigd zijn dit te compenseren door extra zout, vet of suiker aan je eten toe te voegen. Probeer je aan bestaande recepten te houden en in elk geval niet te gul te zijn met zout.
  • Ook als je reukverlies hebt, kun je met je tong meestal nog wel de tongsmaken zoet, zuur, zout, bitter, umami en vet waarnemen. Ook kun je de prikkeling van bepaalde voedingsmiddelen voelen, zoals gember, peper, wasabi of mosterd.
  • Wijn kan zijn smaak verliezen. Drink daarom gekoelde bubbels, dat voelt prettig in je mond.
  • Doe iets knapperigs bij het eten.
  • De temperatuur van eten is van belang. Te warm of te koud maakt dat je minder proeft.
  • Zorg voor kleur in je eten.

Meer informatie?

  • De Reuksmaakstoornis Vereniging heeft een app ­ontwikkeld waarmee je je reuk kunt oefenen. Reuk­training.nl is gratis te downloaden via de appstore of Google Play.
  • Hier lees je meer over reuk- en smaakverlies na coronabesmetting.
  • Zowel het Reinier de Graafziekenhuis in Delft als het Ziekenhuis Gelderse Vallei in Ede heeft een drukbezochte reukpoli. De wachttijd voor een behandeling is echter wel aanzienlijk.

Tekst | Marjolein van Rest
Beeld | Getty Images

Ook interessant