Word abonnee

Kies nú voor een abonnement met korting

Abonneer nú met korting

Gezondheid

Alles wat je wilt weten over lichttherapie tegen depressie

alles-wat-je-wilt-weten-over-lichttherapie-tegen-depressie.jpg

Kortere dagen betekenen minder daglicht. Zo’n drie procent van alle Nederlanders ervaart daardoor tussen september en maart een winterdepressie. Bepaalde therapieën, zoals lichttherapie kunnen je helpen tijdens een dergelijke depressie. We vertellen je alles wat je wilt weten over lichttherapie.

Een winterdepressie

’s Ochtends vroeg de deur uit in het donker én weer thuiskomen in datzelfde donker. Veel regen, veel wind, weinig daglicht. De zomer lijkt alweer eeuwen geleden en de winter is definitief begonnen. Deze periode kan ervoor zorgen dat we massaal een beetje balen van het slechte(re) weer en de korte(re) dagen. Een ander verhaal wordt dit echter als dat leidt tot een winterdepressie: een seizoensgebonden vorm van depressie die, vandaar de naam, alleen in de herfst en winter voorkomt. Jaarlijks hebben honderdduizenden Nederlanders in meer of mindere mate last hiervan, waaronder meer vrouwen dan mannen. Maar hoe herkennen we het en vooral: wat kunnen we eraan doen?

Dip of depressie?

Om te beginnen door het verschil te leren zien tussen een ‘winterdip’ en/of de ‘winterblues’ en een winterdepressie. In het eerste geval gaat het om een milde vorm van (tijdelijke) neerslachtigheid die wordt veroorzaakt door een verstoring van het natuurlijke dag- en nachtritme van het lichaam. Door de kortere dagen nemen de zonsterkte en aantal zonuren af, waardoor het bioritme kan worden ontregeld. Vervelend, maar vaak van tijdelijke, en milde aard.

Symptomen

Anders wordt dat als er sprake is van een winterdepressie. Daarbij ervaart ongeveer drie procent van alle Nederlanders hevige lichamelijke en geestelijke klachten, zoals: extreme vermoeidheid, veel meer slaapbehoefte dan anders, prikkelbaarheid, en slechtere concentratie. Dit gaat gepaard met somberheid, niet meer kunnen genieten, lusteloosheid, minder behoefte aan sociale contacten én een toename van de eetlust (koolhydraatrijk voedsel, snoep, alcohol) met een bijbehorende gewichtstoename tot gevolg. Deze mensen ervaren dat ze ‘ineens’ niet meer in balans zijn, terwijl ze dat in de zomer of het voorjaar nog wel waren. Zodra deze symptomen spelen is het tijd om naar de huisarts te gaan. Al is het maar omdat er in veel gevallen gelukkig iets aan te doen is.

Vragenlijsten

Die oplossing ligt onder andere bij lichttherapie. Althans, dat zegt dr. Ybe Meesters. Hij is al ruim 33 jaar als klinisch psycholoog en psychotherapeut verbonden aan de polikliniek Winterdepressie van het Universitair Medisch Centrum Groningen (UMCG), en stelt dat een winterdepressie in zeker zeventig tot tachtig procent van alle gevallen op te lossen is met deze therapievorm. “Daarbij moet er eerst sprake zijn van een patroon. Mensen die bijvoorbeeld vaker dan twee winters achtereen dezelfde klachten hebben ontwikkeld, of waarbij via de huisarts of een intake via onze vragenlijsten, een duidelijk vermoeden naar voren komt.” Die wekelijkse vragenlijsten leggen Meesters en zijn collega’s van de winterdepressiepoli elk jaar vanaf september voor aan hun bestaande patiëntenbestand, en aan mogelijk nieuwe patiënten. Zodra via deze mentale monitoring blijkt dat de klachten ernstig worden, worden deze mensen uitgenodigd voor behandeling.

Lees ook:
Wat is ergotherapie en wie krijgt deze behandeling?

Lichtbak

En die bestaat uit vijf aaneengesloten ochtenden lichttherapie in het ziekenhuis. Daarbij kijkt de patiënt dagelijks drie kwartier in een lichtbak die helderwit licht geeft met een sterkte van 10.000 lux, wat vergelijkbaar is met de sterkte van een opkomende zon, drie kwartier na zonsopgang. Dat licht moet via de ogen in het lichaam worden opgenomen. Aangeraden wordt daarom elke minuut een paar seconden recht in het licht te kijken, de rest van de tijd mag er iets anders worden gedaan, zoals lezen. Meesters: “Op deze manier beïnvloeden we de biologische klok bewust, want die is verstoord door een gebrek aan daglicht. Sommige mensen merken al na een paar dagen verbetering, bij anderen treedt er een verlaat effect op. Daarom monitoren we ook nog in de periode ná de therapie met vragenlijsten, om een vinger aan de pols te houden.”

Lichttherapie is niet voor iedereen

Met dat slagingspercentage van zeventig procent is lichttherapie, sinds het in 1987 in Nederland werd geïntroduceerd, een medisch succes te noemen, maar het werkt niet voor iedereen. In die gevallen wordt de behandeling herhaald, of wordt overgegaan op medicatie zoals antidepressiva. Meesters: “Die medicatie proberen we via lichttherapie zo veel mogelijk te voorkomen, maar soms kan het niet anders.” En soms spelen er ook psychosomatische factoren een rol, zoals zelden tot nooit naar buiten gaan. Maar het gaat er bij een winterdepressie niet om waar dat licht vandaan komt, als het er maar komt zegt Meesters. “Wie een hond heeft, moet ’s ochtends naar buiten, dat helpt al. Veel wandelen doet dat ook, net als weten dat de winter er eind februari weer bijna opzit.”

Cognitieve hulpmiddelen

Vrijwel elke winterdepressie is dan ook een combinatie van zowel biologische als gedragsfactoren. En er zijn cognitieve hulpmiddelen ter ondersteuning genoeg, maar voor wie dit speelt, is medische begeleiding via lichttherapie ook noodzakelijk. Thuis ‘zelfdokteren’ met de inmiddels overal verkrijgbare lichttherapielampen kan soms de boel alleen maar erger maken, zegt Meesters. “Als mensen dit zelf gaan doen, brengen ze vaak de discipline niet op, of ze doen het op het verkeerde moment. Winterdepressiepoli’s nemen dat initiatief over en monitoren voor de patiënt wanneer het goede moment is gekomen voor hun lichttherapie. Dat is idealiter bij het begin van de depressieve klachten en niet als het dieptepunt wordt bereikt.”

Superieur licht

Dat dieptepunt ontstaat in Nederland in de meeste gevallen ergens in november, december of januari. En eigenlijk is dat helemaal zo vreemd ook niet. Niet voor niets houden veel dieren een winterslaap. Een normale kip legt geen eieren in de winter, en geen enkele narcis bloeit met de kerstdagen zonder dat er eerst zon aan te pas komt. Of kunstlicht. En precies dat laatste is meteen het probleem als het hierop aankomt. Want het feit dat we leven in een tijd waarin het voor mensen ‘normaal’ wordt geacht om (deels) in het donker te functioneren, helpt niet bepaald mee. En onze behoefte aan natuurlijk (zon)licht is nog altijd superieur boven kunstlicht, zegt Meesters.

‘Zonder de zon is er geen leven op aarde mogelijk’

“Mensen bestaan dankzij de zon, zonder de zon is er geen leven op aarde mogelijk.’ Daarom is het echt noodzakelijk dat we zo vaak als lukt ’s ochtends vroeg het daglicht opzoeken, omdat er dan nog relatief veel ‘blauw’ in de lucht zit. Ook sporten en bewegen in de (vroege) buitenlucht helpen, net als de auto laten staan en fietsend naar het werk gaan. Juist in donkere dagen, omdat het helpt tegen (onbewust) sombere buien. Inmiddels bouwen sommige psychiatrische ziekenhuizen hun patiëntenverblijven om die reden dan ook met het zicht op het oosten. Want depressieve mensen die ’s ochtends de zon zien opkomen, hebben een aangetoond kortere opnameduur nodig.

Voor alle leeftijden

En die natuurlijke, positieve uitwerking van daglicht op onze gemoedstoestand geldt voor mensen in alle leeftijden, dus ook voor de kleintjes onder ons. Zo behandelde Meesters ooit een vijfjarig jongetje in zijn polikliniek. In de zomer was het kind actief en energiek, in de herfst werd het ineens hangerig en kregen zijn ouders hem ’s ochtends alleen nog met veel moeite zijn bed uit. Omdat zijn vader leed aan winterdepressies, werd besloten het kind lichttherapie te geven. Met resultaat: na vijf dagen behandeling stond het kind ineens op zaterdagochtend zes uur weer enthousiast te springen naast het bed van zijn ouders, klaar voor de dag. Meesters, lachend: “Daar waren zijn ouders natuurlijk heel blij mee. Maar vroeg was het wel.”

Je hart luchten?

Een niet-seizoensgebonden depressie gaat zelden vanzelf over. Het is belangrijk om het hart te luchten en er met anderen over te praten. Lukt dat niet op eigen kracht? Praat met de huisarts of zoek contact met korrelatie.nl (telefoonnummer 0900 – 14 50). Een goede (zelf)test rond depressie is onder andere te vinden op lentis.nl en trimbos.nl. Direct contact en/of hulp nodig? De telefonische crisislijn van 113.nl (0900 – 01 33) is dag en nacht bereikbaar.

Dit verhaal verscheen eerder in Margriet 48-2020. Deze editie nabestellen kan via magazine.nl.

Artikelen van Margriet.nl ontvangen in je mailbox?
Schrijf je in op margriet.nl/nieuwsbrief.

Tekst | Liesbeth Smit
Beeld | Getty Images

Ook interessant