null Beeld Daan van Eijndhoven/Digidaan (portret Christiaan Vinkers), Getty Images
Beeld Daan van Eijndhoven/Digidaan (portret Christiaan Vinkers), Getty Images

PREMIUM

Het laatste nieuws over antidepressiva

Wat zijn de laatste ontwikkelingen rondom antidepressiva? Waarom grijpen juist zeventigplussers er zo vaak naar en zijn er ook andere alternatieven dan pillen slikken als je last hebt van somberte en depressiviteit?

  • Christiaan Vinkers is psychiater en hoogleraar Stress en Veerkracht in de psychiatrie.
  • Sanne Wassink-Vossen is verpleegkundig specialist GGZ bij GGNet Ouderen, Expertisecentrum ouderenpsychiatrie en expert op het thema depressie van kennisplein Zorg voor beter.

Imagoprobleem

Een gaatje boren in de schedel en een stukje van de hersenen afsnijden, iemand besmetten met malaria… Vóór de jaren vijftig van de vorige eeuw hield men er bijzondere ideeën op na om mensen met een depressie te behandelen. Na die tijd werden er bij toeval pillen ontdekt, die bekend werden onder de naam anti­depressiva. Deze hielpen mensen op een stuk zachtaardiger manier van hun depressieve klachten af. Maar de precieze werking ervan is nog steeds niet helemaal duidelijk. Bovendien hangt er een negatief stigma aan het gebruik deze ‘gelukspillen’ . Uit cijfers van het Trimbos-instituut blijkt dat meer dan 1 miljoen Nederlanders antidepressiva slikken. Psychiater Christiaan Vinkers: “Een miljoen antidepressiva­gebruikers is niet hetzelfde als een miljoen depressieve mensen. De helft neemt ze tegen een depressie en ook nog kortdurend: 30 procent gebruikt ze korter dan een paar maanden bij chronische zenuwpijnen. En een kwart haalt het recept slechts één keer.” Het komt erop neer dat 800.000 Nederlanders antidepressiva gebruiken tegen een depressie, van wie 150.000 langer dan één jaar. Vinkers: “Je kunt erover debatteren of dat veel of weinig is. Ik denk dat er mensen zijn die ze te snel krijgen voorgeschreven, maar dat er ook een heel grote groep is die ze juist niet krijgt voorgeschreven, maar er wél baat bij zou hebben.” Volgens Vinkers kampen antidepressiva met een imagoprobleem: “Over de bijwerkingen van bloeddrukverlagers of plaspillen hoor je niemand en daar wordt meer van gebruikt dan antidepressiva. De afgelopen tien jaar is het aantal mensen dat antidepressiva gebruikt overigens licht gedaald; er was ook geen toename door corona.”

null Beeld

Geluksstofje?

Lang werd gedacht dat depressie een ‘chemische disbalans’ is in de hersenen, veroorzaakt door een verlaagd serotonineniveau. Uit recent onderzoek van de University College London blijkt dit niet te kloppen, terwijl serotonine – ook wel bekend als het ‘gelukshormoon’ – een belangrijke stof in antidepressiva is. “Feit is dat de wetenschap nog niet goed weet hoe antidepressiva werken,” aldus Christiaan Vinkers. “Ze moeten niet gezien worden als enige oplossing voor mentale problemen. Medicijnen worden bijna altijd gecombineerd met andere behandelingen, zoals psychotherapie, beweging en voeding.”

null Beeld

Psychedelica

Er wordt steeds meer onderzoek gedaan naar ‘nieuwe antidepressiva’. Denk aan psychedelica als lsd, paddo’s en ketamine. Vinkers: “Ketamine kan bij mensen met een (ernstige) depressieve stoornis een gunstig effect hebben op de stemming en de suïcidaliteit. Esketamineneusspray mag sinds 2019 worden voorgeschreven naast een ander anti­depressivum.” In opkomst is transcraniële magnetische stimulatie (TMS), een methode waarbij een magnetische spoel op de schedel wordt geplaatst en een kwartier de hersenen stimuleert. Vinkers: “De stroomstootjes kunnen de hersenen meer of minder actief maken en communicatie tussen bepaalde hersengebieden verbeteren. Doe je dit een aantal weken dagelijks, dan kun je eerder van je depressie afraken.“

null Beeld

Stoppen met antidepressiva

Er is veel onderzoek gedaan naar het starten, maar nog niet zo veel naar het stoppen met antidepressiva. Gelukkig komt daar steeds meer aandacht voor en is vorig jaar in Amsterdam de eerste Afbouwpoli van Nederland geopend. Christiaan Vinkers is een van de initiatief­nemers: “Zo’n honderdduizend Nederlanders stoppen jaarlijks met antidepressiva en voor velen is dat heel spannend. Ze zijn bang om een terugval te krijgen. Bij sommige mensen gaat het afbouwen zonder problemen en anderen krijgen onttrekkingsverschijnselen, nieuwe angsten of somberheid.” In de Afbouwpoli bij GGZ inGeest begeleidt een team van psychiaters, psychologen, verpleegkundig deskundigen en apothekers mensen die willen minderen of stoppen op maat. “Wij maken een persoonlijk afbouwplan en een terugvalpreventieplan. We hebben nu zo’n honderdvijftig mensen geholpen en die zijn ongelooflijk blij.” Maar volgens Vinkers is stoppen geen doel op zich. “Mensen die al dertig jaar antidepressiva slikken, willen misschien een keer stoppen, maar misschien wegen de plussen op tegen de minnen – eventuele bijwerkingen – van het gebruik. Het belangrijkst is: wil je stoppen, kaart het dan eerst aan bij je huisarts, maar ga nooit zelf aan de slag.”

Vrouwen krijgen gemiddeld twee keer zo vaak een depressie als mannen. Naast biologische verschillen zoals hormonen, hebben sociale factoren een grotere rol. Vrouwen ervaren meer stress na een conflict, ziekte of overlijden.
Bron: WHO.

null Beeld

Zorgkosten
De zorg voor mensen met een depressie kost meer dan 1,5 miljard euro per jaar. De kosten voor ziekteverzuim en verminderd functioneren op het werk bedragen bijna 2 miljard euro.
Bron: Trimbos-instituut.

null Beeld

‘Mensen met een depressie die voldoende bewegen hebben eerder kans om op te knappen’

Depressie bij ouderen (70+) komt vaker voor dan bij de rest van de bevolking. Sanne Wassink-V­ossen is verpleegkundig specialist GGZ en deed onderzoek naar depressie bij ouderen. Ze volgde bij de Nederlandse Studie naar depressie bij ouderen (NESDO) zes jaar lang 378 60-plussers, van wie een deel depressief was en een deel niet. “Bij de depressie op latere leeftijd spelen factoren mee als levensvragen passend bij de derde of vierde levensfase, zingeving, een veranderende rol in de maatschappij en het verlies van dier­baren. Een deel is er ‘gewoon’ gevoelig voor en heeft soms al meerdere depressies” Wassink-Vossen deed specifiek onderzoek naar de invloed van bewegen op de depressie op latere leeftijd. “Mijn onderzoek bevestigt dat voldoende bewegen lijkt te beschermen tegen depressie. Ook hebben mensen met een depressie die voldoende bewegen eerder kans om op te knappen dan depressieve mensen die onvoldoende bewegen. We dachten dat depressieve mensen als ze opknapten meer gingen bewegen, maar hun beweegniveau bleef nagenoeg hetzelfde. En als mensen actief waren, bléven ze dat. De mate van lichamelijke activiteit lijkt daarom meer een kenmerk van een persoon, dan van de depressieve periode.” Blijven bewegen is dus belangrijk, maar een doel om voor op te staan is dat ook. “Ouder worden vraagt om aanpassing aan een nieuwe fase: blijven meedoen aan de maatschappij en onderdeel zijn van een community spelen een grote rol. Door vrijwilligerswerk blijf je bijvoorbeeld met anderen in contact.”

null Beeld

10 tips om geestelijk en lichamelijk gezond oud te worden

  1. Stel doelen.
  2. Bewaar je gevoel voor humor en wees niet lang boos.
  3. Zorg voor voldoende beweging.
  4. Zorg voor voldoende slaap.
  5. Probeer te leren van verliezen, teleurstellingen en tegenslagen.
  6. Koester vriendschappen en onderhoud je contacten.
  7. Denk regelmatig aan alles waar je dankbaar voor of trots op bent.
  8. Streef ernaar om te zorgen voor mensen of dieren.
  9. Wees matig met eten en eet minstens tweemaal per week vis.
  10. Geniet van de kleine dingen van het leven.

    Bron: Trimbos-instituut.
null Beeld

Let op deze signalen
Een depressie op latere leeftijd is soms lastig te herkennen. Wassink-Vossen: “Bij signalen als opeens nergens interesse meer in hebben, geen plezier meer beleven aan dingen die je normaal wel leuk vindt, een aanhoudend somber gevoel, negatief en bozig zijn, slechter slapen, niet meer of juist heel veel eten, veel zorgen maken of gewoon heel stil worden, moeten de alarmbellen gaan rinkelen.”


Yvonne (69):

“Van nature ben ik een opgewekt persoon en bruis ik altijd van de energie. Totdat vijf jaar geleden bij een operatie aan een been een zenuw werd geraakt en ik met chronische pijn te maken kreeg. Daarnaast werd reuma bij me ontdekt. Dat mijn lichaam niet meer deed wat ik wilde en dat ik vaak te moe was om uit mijn bed te stappen, zorgde ervoor dat ik steeds somberder werd. Ik werd ook ontzettend negatief, over alles. Ik herkende mezelf niet meer. Mijn wake-upcall kwam toen mijn dochter zei: ‘Ma, je wordt een echte zure oude zeur!’ Hard, maar het was wat ik nodig had om in actie te komen. Via de huisarts heb ik een lichte dosis antidepressiva gekregen en met een psycholoog ben ik aan de slag gegaan met mijn mindset. Denken in wat kan er wél, in plaats van: ik kan niets meer. Het gaat nu gelukkig echt stukken beter met me en binnenkort begin ik met het afbouwen van de antidepressiva.”

null Beeld

Sylvia (63):

“Vanaf mijn tienerjaren heb ik last gehad van sombere periodes in mijn leven. Ik werd opgevoed met de mantra: niet zeuren en weer doorgaan. Dus zo sukkelde ik jarenlang door het leven met een grote donkere wolk boven mijn hoofd. Totdat ik tijdens mijn studietijd een totale inzinking kreeg en zelfs suïcidale gedachtes kreeg. Een psychiater schreef mij antidepressiva voor. Mijn lijf moest er eerst aan wennen, maar na een paar weken was het alsof er een grauwsluier voor mijn ogen wegtrok. Het is niet iets waar ik mee te koop loop, want er zijn best veel vooroordelen over depressieve mensen en antidepressiva, zeker binnen mijn familie. Gelukkig zie ik bij de generatie van mijn kinderen dat het veel meer bespreekbaar is. En dat is maar goed ook, want ik gun dat niemand zich voelt zoals ik me in mijn donkerste periodes voelde.”

null Beeld

Verder lezen?

  • Even slikken en Hoe zit het nu echt met antidepressiva? door Christiaan Vinkers en Roeland Vis € 21,99 (Prometheus);
  • Pil door Mike Boddé € 16,99 (Nijgh & van Ditmar);
  • Hoofdzaken - Ga gewoon wat leuks doen door Aafke Romeijn € 19,99 (Blossom Books Bold);
  • Stoppen met antidepressiva door Marianne ter Mors € 20,99 (Ten Have);
  • BANG. (Lachend) leven met een angststoornis door Lisa Loeb € 22,99 (Lebowski).

Handige sites

Bronnen

Nibud, Rijksoverheid, Duo, de Volkskrant, NOS, bibliotheekinzicht.nl, telmeemettaal.nl, museumvereniging.nl, fondswervingonline.nl

Jessica van ZantenDaan van Eijndhoven/Digidaan (portret Christiaan Vinkers), Getty Images

Op alle verhalen van Margriet rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven. Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@margriet.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden