Hypofyse: dit moet je weten over dit belangrijke orgaan Beeld Getty Images
Beeld Getty Images

De hypofyse: dit wil je weten over dit kleine maar belangrijke orgaan in je hoofd

Het is een orgaan dat misschien niet heel bekend is, maar wat bij iedereen wel een heel belangrijke rol speelt: de hypofyse. Dit kleine orgaantje in ons hoofd stuurt de werking van verschillende hormoonproducerende klieren aan en produceert zelf ook hormonen. We vertellen je alles wat je moet weten over deze klier.

Want hoewel de hypofyse onder andere je hormoonhuishouding regelt, zijn er ook verschillende hypofyseaandoeningen, waarbij de klachten over het algemeen geleidelijk aan ontstaan.

Wat is de hypofyse?

De hypofyse is een klein orgaan in je hoofd, ongeveer zo groot als een erwt met een doorsnede van ongeveer één centimeter. De hypofyse weegt niet meer dan een halve gram en ligt in de holte van de schedelbasis. Benieuwd waar de hypofyse zit? Trek van links naar rechts een denkbeeldige lijn tussen de slapen. Op die hoogte ligt vlak achter de neusbrug de hypofyse. De hypofyse produceert hormonen én stuurt hormoonproducerende klieren aan, en is daarom zowel een klier als een orgaan.

De functie van de hypofyse

De hypofyse heeft een belangrijke rol. Het stuurt namelijk verschillende hormoonproducerende klieren aan, zoals de bijnieren en de schildklier. Bij vrouwen stuurt het daarnaast ook de eierstokken aan en bij mannen de zaadballen. Dit werkt als volgt: op de hypofyse liggen kleine ‘eilandjes’ van cellen die hormoon produceren. Elk van die eilandjes produceert of stuurt een ander hormoon aan. Naast het aansturen van hormoonproducerende klieren produceert het kleine orgaan dus ook zelf hormonen, die onder andere de stofwisseling, groei en voortplanting regelen. De hypofyse is zo belangrijk, omdat deze klier de schakel tussen ons centrale zenuwstelsel en het hormoonstelsel is.

Hypofyseaandoeningen

Hormonen regelen een heleboel dingen in ons lichaam. Van de stofwisseling tot de groei en voortplanting. Maar soms is de hypofyse van slag en is er sprake van een hypofyseaandoening. Deze kunnen ervoor zorgen dat de hypofyse te veel of juist te weinig hormonen gaat produceren. Dit probleem ontstaat meestal door een gezwel (ook wel adenoom of tumor genoemd) in de hypofyse. Het lastige van aandoeningen van de hypofyse is dat ze zich eigenlijk altijd langzaam ontwikkelen. Het gaat dan soms zelfs om jaren voordat je er last van krijgt. Vrijwel altijd zijn de aandoeningen goedaardig. Hypofyseaandoeningen zijn zeldzaam. De schatting is dat er in Nederland zo’n tien- tot vijftienduizend mensen zijn met een hypofyseaandoening.

Welke aandoeningen zijn er?

Er is niet één hypofyseaandoening, maar er zijn verschillende soorten. Van welke soort er sprake is, is afhankelijk van het hormoon dat te veel of weinig geproduceerd wordt. Een te veel van het hormoon ACTH leidt bijvoorbeeld tot de ziekte van Cushing, terwijl overproductie van TSH zorgt voor een te sterke werking van de schildklier.

De meestvoorkomende aandoeningen zijn:

  • Acromegalie
    Bij acromegalie worden er te veel groeihormonen geproduceerd, waardoor het lichaam aan de uiteinden (handen, voeten, kaak, oren en neus) langzaam begint te groeien.
  • Congenitaal hypopituïtarisme (CHP)
    CHP zorgt ervoor dat één of meerdere hypofysehormonen uitvallen. Deze aandoening kan al voorkomen bij kinderen; in dat geval is vaak vlak na de geboorte al duidelijk dat hier sprake van is. Er zijn twee vormen van CHP. Het kan dat er een aantal hormonale assen zijn die niet meer goed werken, waardoor verschillende hormonen niet of in de juiste hoeveelheid aangemaakt worden of de hele hypofyse werkt niet meer.
  • Craniofaryngeoom
    Deze aandoening is zeer zeldzaam. Bij craniofaryngeoom heb je een goedaardige tumor in de hersenen. Deze tumor bestaat vaak uit vast weefsel, stukjes kalk en een cyste met vocht. Ze groeien over het algemeen langzaam, maar kunnen behoorlijk groot worden en tegen de gezonde hypofyse aandrukken, waardoor klachten ontstaan.
  • Diabetes Insipidus
    Bij diabetes insipidus kunnen de nieren vocht niet goed vasthouden, waardoor je veel en vaak moet plassen en constant dorst hebt. Dit komt door een tekort aan een bepaald hormoon, het antidiuretisch hormoon of ADH.
  • Niet-functionerend hypofyse adenoom (NFA)
    NFA is een goedaardige tumor die geen hypofysehormoon produceert. Er zijn twee soorten: het niet-functionerend microadenoom (doorsnede minder dan één centimeter) of het niet-functionerend macroadenoom (doorsnede meer dan één centimeter). Microadenomen veroorzaken meestal geen klachten, macroadenomen wel.
  • (Pan)hypopituïtarisme
    Bij deze aandoening is je hormoonhuishouding verstoord. Als één hypofysehormoon uitvalt wordt dit hypopituïtarisme genoemd. Vallen er meerdere hypofysehormonen uit? Dan is het pan-hypopituïtarisme. Er kunnen verschillende klachten ontstaan, afhankelijk van de hormonen die uitgevallen zijn.
  • Prolactinoom
    De meest voorkomende hypofysetumor is het prolactinoom. Prolactine stimuleert de melkproductie in de borsten. Maakt het gezwel prolactine aan? Dan gaat het prolactinegehalte in het bloed omhoog. Gaat een groepje prolactineproducerende cellen groeien? Dan heet de tumor een prolactinoom.
  • Syndroom van Sheehan
    Deze hypofyseaandoening komt alleen bij vrouwen voor en ontstaat tijdens of vlak na de bevalling. Als een vrouw op dat moment veel bloed verliest, kan de hypofyse beschadigd raken en kan een tekort aan een of meerdere hormonen ontstaan.
  • Ziekte van Cushing
    Bij deze aandoening produceert een gezwel op de hypofyse te veel bijnierschorsstimulerend hormoon (ACTH) aan. Hierdoor maakt de bijnier te veel cortisol aan en ontstaan verschillende klachten.

Hoe weet ik of ik een hypofyseaandoening heb?

Hypofyseaandoeningen zijn lastig te herkennen, omdat de klachten altijd vrij algemeen zijn. Je denkt waarschijnlijk dan ook niet meteen aan de hypofyse. Klachten die kunnen voorkomen zijn:

  • Vermoeidheid
  • Gewrichtsklachten
  • Libidoverlies
  • Hoofdpijn
  • Onverklaarbare gewichtstoename
  • Energietekort
  • Depressieve gevoelens

Deze klachten hoeven natuurlijk niet altijd te wijzen op een hypofyseaandoening, maar kunnen ook andere oorzaken hebben. Maak je je zorgen? Raadpleeg dan altijd je huisarts. Doordat de klachten zo algemeen zijn, worden hypofyseaandoeningen dan ook vaak per toeval ontdekt. Het kan dus heel goed dat mensen lang doorlopen met vage klachten en maar steeds geen diagnose krijgen. Ook kan het gebeuren dat de hypofyse groeit en druk uitoefent op de oogzenuw(en) of de zenuwen die de bewegingen van het oog regelen. Hierdoor kun je minder gaan zien.

Diagnose

Het stellen van de diagnose gebeurt altijd door een arts. Als een huisarts of specialist vermoedt dat je een hypofysetumor hebt, wordt je doorverwezen naar een neuroloog, endocrinoloog, oogarts of een KNO-arts. Zij doen vervolgens een aantal onderzoeken, zoals een CT-scan, MRI-scan, oogheelkundig onderzoek, uitgebreid bloedonderzoek en als het nodig is hormoontesten.

Behandeling van hypofyseaandoeningen

Hoe het adenoom behandeld wordt, is afhankelijk van het soort aandoening. Zo zijn er behandelingen met medicijnen, die zich vooral richten op het herstellen van de hormoonbalans of het verkleinen van de tumor. Maar er kan ook gekozen worden voor een operatie, als behandeling met de medicatie niet effectief is. De tumor wordt via de neus verwijderd, zeker als het gaat om een adenoom die druk uitoefent op de oogzenuwen of het hersenweefsel. Een derde optie bij de behandeling is bestraling.

Bron | Nederlandse Hypofyse Stichting, Planet Health, MUMC, LUMC

Nynke KooyGetty Images
Meer over

Op alle verhalen van Margriet rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven. Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@margriet.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden