Word abonnee

Kies nú voor een abonnement met korting

Abonneer nú met korting

Gezondheid

Één op de zeven Nederlanders heeft chronische jeuk: ‘Het is erger dan pijn’

een-op-de-zeven-nederlanders-heeft-chronische-jeuk-het-is-erger-dan-pijn.jpg

Sommige mensen hebben altijd jeuk. Altijd. De helft van de 65-plussers maakt een fase van chronische jeuk mee en één op de zeven Nederlanders heeft er momenteel last van. Er wordt dan ook veel onderzoek naar gedaan.

En wat blijkt? In veel gevallen is er iets aan te doen.

Activatie kleine zenuwuiteinden

“De achterliggende mechanismen zijn nog niet helemaal duidelijk”, zegt Patrick Kemperman, dermatoloog bij het Amsterdam UMC en Dijklander Ziekenhuis. “Maar in essentie ontstaat jeuk door activatie van kleine zenuwuiteinden in de huid. Bijvoorbeeld door allergenen of een insectenbeet. Zenuwbanen geleiden het jeuksignaal naar het centraal zenuwstelsel waar het in de hersenen wordt waargenomen als jeuk. Vervolgens stuurt het brein een signaal naar het lichaam om te krabben.”

Oorzaken chronische jeuk

Jeuk kan verschillende oorzaken hebben. Grofweg bestaan er vier typen. De grootste groep patiënten heeft zogenaamde dermatologische jeuk. Die wordt veroorzaakt door een huidziekte of een huidinfectie. Eczeem, psoriasis en galbulten vallen bijvoorbeeld onder dit type jeuk. Bij een iets kleinere groep wordt de jeuk veroorzaakt door een inwendige ziekte zoals een lever- of nieraandoening of als gevolg van kanker. Dan spreken we van systemische jeuk. Ook een aandoening aan de zenuwen kan jeuk geven: neuropathische jeuk. Een vierde type is psychogene jeuk. Die wordt bijvoorbeeld veroorzaakt door een psychische aandoening zoals een angststoornis, depressie of parasietenwaan.

Veel mensen hebben er last van

Lange tijd kreeg jeuk niet de aandacht die het verdient, zegt Kemperman. “Het komt voor bij heel veel ziekten en aandoeningen. En heel veel mensen hebben er last van. Sommigen zelfs zo erg dat het hun leven in extreme mate negatief beïnvloedt.” Gelukkig groeit de aandacht de laatste jaren. “We leren steeds meer over de mechanismen achter jeuk. Het gevolg is dat we voor steeds meer soorten jeuk betere medicijnen en behandelmethoden kunnen ontwikkelen.”

Droge huid

De huid wordt – naarmate we ouder worden – droger: de talgkliertjes verouderen en verkleinen, waardoor er minder talg wordt aangemaakt. Vaak merk je dat allereerst aan de onderbenen. Soms ontstaan daar, behalve droge jeukende plekken, ook rode plekken en gaat de huid schilferen.

Om droge huidklachten zo veel mogelijk tegen te gaan, raadt Kemperman aan om niet te lang en ook niet te heet te douchen. “Heet water lost de huidvetten op, waardoor vocht nog makkelijker verdampt. Ten tweede gaan de bloedvaatjes in de huid wijd open staan om warmte af te voeren uit het lichaam. Daarmee verdampt niet alleen meer warmte, maar ook meer water en wordt de huid steeds droger.”

Bij zalf geldt: the fatter the better

Douche liever niet warmer dan 38 graden. En maximaal vijf minuten. Kies voor doucheolie in plaats van douchezeep. En ga voor vette crème of zalf, in plaats van bodylotion. Bodylotion bestaat vooral uit water en bevat maar een heel klein beetje vet. Het werkt hetzelfde als bij de douche: water óp de huid laat het vocht ín de huid sneller verdampen. Bodylotion werkt dus niet hydraterend en een vette crème of zalf wel. Bij zalf geldt: the fatter the better.”

Uitdroging door handen wassen

Door het coronavirus wassen we onze handen vaker en langer. Hoewel uitdroging niet prettig is, is het van wezenlijk belang om de handen veelvuldig te blijven wassen. Het soort zeep is niet bepalend of de handen schoon worden. Een milde handzeep voorkomt een droge huid, een zeep met verzorgende oliën ook. De handen daarna insmeren met een vette crème of lotion zal het trekkerige gevoel tegengaan.

Lever, nieren en zwangerschap

Jeuk door je nieren? Dat komt vaker voor dan je denkt. Bij een nier- of leveraandoening komen er soms afvalstoffen in het bloed terecht die een jeukprikkel naar de hersenen sturen. Medicijnen kunnen een overgevoeligheidsreactie oproepen die gepaard gaat met jeuk. Vandaar dat jeuk soms als bijwerking op de bijsluiter staat. Om van de jeuk af te komen moet de onderliggende oorzaak worden opgespoord en aangepakt. Soms kan het helpen om over te stappen op een ander medicijn. Ook zwangerschap kan jeuk veroorzaken, zegt Patrick Kemperman. “Tijdens de zwangerschap verschuift er veel op hormonaal en immunologisch gebied. Daarbij komen stoffen vrij die jeuk kunnen geven. Voornamelijk rond de buik, maar het kan ook op andere plekken optreden. Na de bevalling herstellen de hormoonbalans en het immuunsysteem gelukkig weer en verdwijnt de jeuk vanzelf.”

Eczeem, galbulten en psoriasis

Eczeem is een ontstekingsziekte van de huid. Erfelijkheid speelt een rol, maar ook een overreactief immuunsysteem. Eczeem kan ook later in het leven ontstaan. Het is een chronische aandoening waarvoor tot voor kort niet veel effectieve behandelmethoden bestonden. Kemperman: “Hormoonzalf, lichttherapie en smeren met teer, dat was het wel. Dat werkte lang niet altijd even goed bij iedereen. Zwaardere medicijnen, zoals prednison, werken vaak wel, maar alleen kortdurend en geven vervelende bijwerkingen.”

Immunotherapie

Sinds het inzicht in de rol van het immuunsysteem de afgelopen jaren is gegroeid, worden er nieuwe en veelbelovende behandelmethoden en middelen ontwikkeld, zegt Kemperman. Immunotherapie bijvoorbeeld. “Daarmee kan op een veel specifieker niveau in het immuunsysteem worden ingegrepen met behulp van een bepaald eiwit. Datzelfde geldt voor galbulten. Bij psoriasis was al langer bekend dat een eiwit kan ingrijpen op het immuunsysteem en gaan patiënten tegenwoordig jeukvrij door het leven.”

‘Jeuk is erger dan pijn’

Prof. Andrea Evers, hoogleraar gezondheidspsychologie aan de Universiteit Leiden, hoort patiënten vaak zeggen dat ze chronische jeuk erger vinden dan chronische pijn. ‘Met de pijn heb ik leren omgaan, maar ik word gek van de jeuk’, zeggen ze. “Of het zo één op één te vergelijken is, weet ik niet. Maar zeker is dat chronische jeuk het autonome zenuwstelsel activeert, waardoor je ’s nachts amper slaapt en ook overdag niet tot rust komt. Jeuk put je volledig uit. Het heeft verregaande effecten: op hun sociale leven, hun relaties en hun werk. Mensen zijn vaak wanhopig, trekken zich terug en kunnen zelfs depressief raken.”

Jeuk wordt niet serieus genomen

Jeuk wordt, volgens Evers, vaak niet voldoende serieus genomen door de huisarts of de specialist. “Er moet veel meer aandacht voor komen. We weten er nog veel te weinig van. Ook van andere psychologische effecten van jeuk, zoals schaamte en stigmatisering. Er rust nog steeds een taboe op krabben en jeuk: huidaandoeningen worden als vies gezien en ten onrechte als besmettelijk beschouwd. Het wordt enorm onderschat wat die stigmatisering doet met kinderen en ook met volwassenen. Sommigen hebben een levenslang trauma doordat ze als kind bijvoorbeeld het zwembad uitgestuurd zijn. Naar die psychologische effecten moet veel meer onderzoek komen.”

Hoe je jeuk ervaart

Onze gemoedstoestand heeft invloed op de manier waarop we jeuk ervaren. Evers: “Uit onderzoek blijkt dat mensen meer jeukklachten hebben na het zien van een nare film, dan na een vrolijke film. Ook negatieve gedachten, bijvoorbeeld het idee dat je jeuk niet overgaat of alleen maar erger wordt, kunnen zorgen voor meer jeuk. Wie depressief is, kan jeukklachten als erger ervaren en een negatieve stemming kan jeuk versterken. Hierbij spelen neurotransmitters, zoals serotonine of dopamine mogelijk een rol, maar er moet veel meer onderzoek naar gebeuren. In enkele gevallen ontstaat jeuk door een ingebeelde aandoening, zoals een besmetting met een parasiet. Dan wordt gesproken van parasietenwaan: mensen verkeren dan in de waan dat ze bijvoorbeeld luizen hebben.”

Gordelroos

Neuropathische jeuk komt veel voor bij ouderen die gordelroos hebben gehad, een virusinfectie van de huid. Het is eigenlijk een beschadiging in de zenuwen, zegt Patrick Kemperman. “Het virus gaat in de zenuwuiteinden zitten en die vuren een jeuksignaal af naar de hersenen. Vaak houden mensen, lang nadat de gordelroos is verdwenen, nog jeukklachten.”

Een andere oorzaak van neuropathische jeuk wordt ‘notalgia paresthetica’ genoemd. Daarbij ervaren patiënten ernstige jeuk op de rug ter hoogte van het schouderblad. Hoe het precies wordt veroorzaakt is nog niet duidelijk. Mogelijk spelen beknelde zenuwen tussen de spieren of het ruggenmerg een rol.

Krabben en kruisjes

Krabben helpt maar even, blijkt uit onderzoek. Het blokkeert tijdelijk bepaalde zenuwen in het ruggenmerg die het jeuksignaal aan de hersenen doorgeven. Hoe dat precies werkt, weten we niet. Pijn lijkt jeuk op te heffen. Denk maar aan het kruisje dat je met je nagel in een muggenbult zet. Helaas is het kalmerende effect van krabben maar van korte duur. Bovendien bestaat de kans dat je de huid door krabben beschadigt, wat je vatbaarder maakt voor wondjes en ontstekingen, en daardoor de jeuk juist weer verergert. Dat het kruisje in de muggenbult helpt, kan volgens Andrea Evers ook komen doordat het placebo-effect bij jeuk een grote rol speelt

“Als je verwacht dat iets werkt, werkt het ook. Dat zag ik op hersenscans in een onderzoek waarin we antihistamine vergeleken met placebo. Ook het omgekeerde geldt: als je verwacht dat iets erg gaat jeuken, ervaar je ook echt meer jeuk.” Alleen praten over of denken aan jeuk geeft al meer jeuk, zegt Evers. “Ik geef geregeld lezingen over het onderwerp en dan is het telkens grappig om te zien dat mensen zich onbewust zitten te krabben.”

Stress

Stress kan jeuk verergeren, zegt prof. Andrea Evers. Zij doet onderzoek naar de psychologische factoren die een rol spelen bij jeuk en behandelingen. Stress beïnvloedt de werking van het immuunsysteem. Dat doet de ontstekingsreacties in de huid opvlammen en veroorzaakt meer jeuk. Evers: “Veel mensen maken zich druk over hun klachten, waardoor ze meer klachten ervaren. Het verminderen van stress door ontspanningsoefeningen helpt vaak.”

Krabben uit gewoonte

Ook cognitieve gedragstherapie helpt. “Veel mensen krabben uit gewoonte. Dat verergert de klachten. Met cognitieve gedragstherapie leren we om dat gedrag te doorbreken. Bijvoorbeeld door de aandacht af te leiden van de jeuk. Of door jeuk-uitlokkende situaties te vermijden, of je er zo goed mogelijk op voor te bereiden, door bijvoorbeeld extra te smeren.” Psychologen worden nog te weinig ingezet bij chronische jeuk. “Huisartsen weten vaak niet dat psychologische interventie kan helpen. Er zijn ook niet veel plekken waar je terechtkunt. Bij het Leids Behandel en Expertisecentrum (LUBEC) werken we in een multidisciplinair team samen. In sommige andere academische ziekenhuizen gebeurt hetzelfde. Ook de Nederlandse Vereniging voor Psychodermatologie kan helpen. Zij hebben een lijst met geschoolde psychologen.”

Tekst | Dorien Dijkhuis
Beeld | iStock

Dit artikel verscheen eerder in Margriet 2020-21. Je kunt deze editie nabestellen via magazine.nl.

Artikelen van Margriet ontvangen in je mailbox?
Schrijf je in op margriet.nl/nieuwsbrief.

Ook interessant