null Beeld

11 miljoen Nederlanders slikken medicijnen: hebben we die écht nodig? En kunnen we minderen?

Medicijnen verlichten de symptomen, maar nemen de oorzaak niet weg. 'Geen pillen, maar paprika.' Dat is het credo van huisarts Tamara de Weijer. Met een andere leefstijl kunnen we volgens haar veel ziekten voorkomen en in sommige gevallen zelfs omkeren.

“Leefstijl speelt een belangrijke rol bij veel welvaartsziekten, zoals overgewicht, diabetes type 2, kanker, hart- en vaatziekten. Ons lichaam werkt nog hetzelfde als dat van onze voorouders: het kan goed omgaan met schaarste, maar we leven in tijden van overvloed", vertelt de Weijer. Ongezond eten is overal. Bovendien zitten we veel meer dan onze voorouders, slapen we minder en slechter en hebben we meer chronische stress. Ons lichaam kan hier niet mee omgaan."

Medicatie bestrijdt alleen de symptomen

"De helft van de aandoeningen die ik in mijn spreekkamer zie, hangt samen met leefstijl. Desondanks schrijven we als artsen vaak medicijnen voor. Logisch, want hiervoor zijn we opgeleid. We noemen de opleiding geneeskunde zelfs ‘medicijnen’. Maar zou het niet logischer zijn om klachten die samenhangen met een ongezonde leefstijl te verlichten met een gezondere leefstijl? Ook omdat medicatie vaak alleen maar symptomen bestrijdt. Ze verlichten de symptomen, maar nemen de oorzaak van de klacht niet weg.

Ik wil dat wél doen. Geen brandjes blussen, maar de pyromaan opsporen.” Maar is het dan je eigen schuld als je ziek wordt? De Weijer: “Voeding en leefstijl zijn niet de heilige graal voor alle aandoeningen. Aanleg speelt ook een grote rol bij het ontstaan van ziekten. Het is ook niet zo dat je nooit ziek wordt als je er maar hard genoeg voor werkt. Wat ik wil laten zien is het effect dat je met leefstijlverandering kúnt bereiken, niet zúlt bereiken. Garantie bestaat helaas niet.”

Meerdere medicijnen slikken

Pillen slikken doet pillen slikken. Omdat veel medicijnen bijwerkingen hebben, worden vaak extra medicijnen voorgeschreven om die bijwerkingen tegen te gaan. Pijnstillers en ontstekingsremmers bijvoorbeeld, ook wel NSAID’s genoemd, worden meestal voorgeschreven met een extra maagbeschermer erbij. Maar die maagbeschermer heeft op zijn beurt óók weer bijwerkingen: een verhoogde kans op osteoporose en vitamine B12-tekort. En dat betekent: nog meer pillen slikken om die bijwerkingen tegen te gaan. Mensen die medicijnen slikken tegen één kwaal zoals een hoge bloeddruk, een hoog cholesterol of diabetes type 2 nemen niet één middel, maar soms wel meer dan vijf.

Diabetes omkeren

Volgens Tamara de Weijer kunnen we ziekte met behulp van leefstijl niet alleen voorkomen, maar daar soms ook helemaal vanaf komen. Neem diabetes type 2: daarvan werd lange tijd gedacht dat het een chronische ziekte was, maar dat blijkt niet het geval. “Mijn ervaring van de afgelopen vijf jaar is dat ongeveer de helft van de patiënten dankzij leefstijlinterventie hun medicatie drastisch afbouwt of er zelfs helemaal mee kan stoppen. Ook astma, de ziekte van Crohn, Colitus ulcerosa, migraine, depressiviteit, slaapproblemen en eczeem zijn vaak gebaat bij gezonde voeding en leefstijl.”

Wat staat er allemaal in je medicijnkastje?

Als huisarts schreef Dick Bijl, net als elke arts, medicijnen voor aan zijn patiënten. Maar daar kwam hij van terug. Hij schreef het boek Het pillenprobleem.

U pleit voor minder pillen? Waarom?

“Omdat het overgrote deel van de medicijnen in onze medicijnkastjes niet nuttig is. Ik heb het niet over antibiotica of middelen die op de intensive care worden gebruikt. Maar over medicijnen die door bijna elf miljoen Nederlanders chronisch worden geslikt: statines, hoestmiddelen, maagzuurremmers, bepaalde ontstekingsremmers, slaappillen, antidepressiva en diarreeremmers.”

Hoe bedoelt u, ‘die medicijnen zijn niet nuttig’?

“Toen ik nog hoofdredacteur voor het Geneesmiddelenbulletin was en duizenden onderzoeksrapporten van fabrikanten las en beoordeelde, kwam ik tot de schokkende conclusie dat toelating van middelen op de markt vaak is gebaseerd op gebrekkig onderzoek: fabrikanten hoeven nauwelijks aan te tonen dat een medicijn op de lange termijn werkt. Of dat het beter werkt dan middelen die er al zijn. Bovendien verdoezelen fabrikanten vaak negatieve onderzoeksresultaten en bijwerkingen. In ernstige gevallen wordt er zelfs gefraudeerd. Dat betekent dat de onderzoeken onbetrouwbaar zijn en dat medicijnen dus onterecht op de markt zijn gekomen.”

Maar als je een statine slikt, gaat je cholesterol toch omlaag? Dat is toch beter voor je gezondheid?

“Die pil werkt meestal wel, maar hélpt hij ook? Het doel van medicijnen is dat een patiënt niet voortijdig sterft aan een beroerte of hartaanval. Verlaagt een pil die kans? Leeft een patiënt dankzij die pillen langer? Dat is nog maar de vraag. En ‘hoe lager, hoe beter’ is een lege belofte. Mensen kunnen bijvoorbeeld veel last hebben van de bijwerkingen van zo’n medicijn, zoals spierklachten en geheugenproblemen.”

Verslavende werking van medicijnen

Sommige medicijnen hebben een verslavende werking. Je lichaam raakt eraan gewend dat je ze neemt. Dit geldt bijvoorbeeld voor maagzuurremmers. Stop je daarmee, dan gaat je lichaam meer maagzuur aanmaken. Gevolg: je hebt weer maagzuurremmers nodig. Ook slaappillen hebben een verslavende werking. 800.000 Nederlanders nemen geregeld slaappillen. Die verstoren de eigen aanmaak van het slaaphormoon melatonine, waardoor het moeilijker wordt zonder slaappil te slapen.

Blijvend effect

Ruim één miljoen Nederlanders slikken antidepressiva. Maar de fabrikant heeft nooit hoeven aantonen dat ze op lange termijn werken of beter werken dan een placebo. Dick Bijl: “Een depressie wordt met een vragenlijst gediagnosticeerd. Patiënten scoren op basis daarvan op een schaal van 0 tot 52. Bij een score van 20 wordt gesproken van een ernstige depressie en worden meestal antidepressiva voorgeschreven. Die verlagen de score in acht weken van 20 naar 12. Maar zónder medicatie daalt de score óók. Van 20 naar 13. Dat is het natuurlijke verloop van een depressie.

Het verschil met een placebo is één punt en dus ‘statistisch significant’. Daarom mag het middel op de markt worden gebracht. Maar is het ‘klinisch relevant’, is het verschil voelbaar voor de patiënt? Nee. Dat ene punt verschil op een schaal van 52 merkt een patiënt niet en de arts ook niet. Helaas is klinische relevantie geen eis voor een fabrikant om een middel op de markt te brengen. Wat antidepressiva doen, is sederen: ze onderdrukken de klachten, maar hebben geen antidepressief effect."

Bijwerkingen antidespressiva

"Wél hebben ze veel bijwerkingen: darm- en libidoklachten, agressiviteit, je persoonlijkheid verandert... Ik vind het niet goed dat ze zo veel worden voorgeschreven terwijl klinische relevantie ontbreekt. Ook omdat van psychologische interventie wél is bewezen dat het op lange termijn een blijvend effect heeft.”

Stappenplan 
om te minderen

Doe een leefstijlanamnese: inventariseer wat je eet, hoeveel je beweegt, hoeveel je slaapt, hoeveel je drinkt en of je veel stress ervaart. Bepaal op welk onderdeel leefstijlverbetering mogelijk is. Kies één onderdeel om mee aan de slag te gaan: eten, bewegen, stress of slaap. Te veel tegelijk veranderen, is vaak niet vol te houden. Gezonder eten (meer groenten, fruit, noten, zaden, vette vis, volle zuivel, minder vlees en bewerkte voedingsmiddelen) heeft vaak ook effect op andere leefstijlfactoren: je gaat er bijvoorbeeld beter van slapen. Daardoor heb je meer energie en kun je weer meer gaan bewegen. Het is een positieve opwaartse spiraal.

Baat bij gezond eten

Het idee van ‘minder pillen’ en de focus op leefstijl als sleutel tot een betere gezondheid stuit soms op weerstand van publiek, wetenschappers en artsen. Hun kritiek richt zich op het geringe wetenschappelijke bewijs voor leefstijl als medicijn. Tamara de Weijer: “Wetenschappers en artsen willen altijd bewijs zien: als uit onderzoek onder een grote groep mensen blijkt dat er een verband bestaat tussen voeding en gezondheid, is het waar en moeten we er als medisch specialisten mee aan de slag. Maar het probleem bij voedingsonderzoek is dat dit soort onderzoek heel lastig uit te voeren is. Je kunt immers geen dubbelblind onderzoek doen waarbij je de ene groep broccoli laat eten en de andere groep een placebo-broccoli. Ik denk dat we wat we in de praktijk zien serieuzer moeten gaan nemen. Ik wil niet honderd jaar wachten op onderzoek waaruit blijkt dat slechte voeding ons ziek maakt en gezonde voeding ons gezond houdt. Patiënten hebben er nú al baat bij.”

Medicijnen-APK

Bij ouderen die veel medicijnen slikken, houden artsen de hoeveelheid pillen om de zoveel tijd tegen het licht. Beoordeeld wordt welke pillen wel en welke minder of niet langer zinvol zijn. Maar bij andere mensen vindt er vrijwel nooit zo’n medicijncheck plaats. De hoeveelheid pillen gaat eerder omhoog dan omlaag. Volgens Tamara de Weijer is het tijd voor een medicijn-APK: een periodieke pillencontrole. Zolang die niet de standaard is in de huisartsenpraktijk, moeten we als patiënt zelf kritisch en eigenwijs zijn, zegt ze. “Ga het gesprek aan met je arts. Vraag of er wat af kan als je bijvoorbeeld je leefstijl verandert.”

Tekst | Dorien Dijkhuis

Illustratie | Mireille Schaap

Dit artikel verscheen eerder in Margriet 2019-03. Meer lezen uit dit nummer? Je kunt deze editie nabestellen via magazine.nl.

null Beeld

Artikelen van Margriet ontvangen in je mailbox? Schrijf je in op margriet.nl/nieuwsbrief.

Loesja de Bruin
Meer over

Op alle verhalen van Margriet rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven. Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@margriet.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden