14 dingen die je wilt weten over een longontsteking

Deel dit artikel:

Wat is een longontsteking nu precies en hoe kom je eraan? Wat zijn de symptomen? Hoe kom je er vanaf? En waarom duurt het herstel zo lang?

Paul Bresser, longarts in het OLVG ziekenhuis, legt alles uit wat je wilt weten over de longontsteking.

Wat is een longontsteking?

“Bij een longontsteking is longweefsel ontstoken. Als je het over de klassieke longontsteking hebt, dan heb je het eigenlijk altijd over een ontsteking die door een bacterie wordt veroorzaakt; de belangrijkste verwekker is de pneumokok. Die pneumokok komt van buitenaf het lichaam in. Als de bacterie via je keel in je longen belandt, kan het zijn dat ‘ie daar wordt gedood en dat je ’m weer uithoest. Gebeurt dat niet, en krijgt ‘ie de kans zich te vermenigvuldigen, dan kan hij een longontsteking veroorzaken.”

Hoe gaat dat in zijn werk?

“Wanneer iets je lichaam binnenkomt wat er niet thuishoort – een virus, schimmel of dus een bacterie – dan zal je lichaam daarop reageren. Je lijf start als het ware een oorlog tegen de indringers. Door die ontstekingsreactie komen allerlei stofjes vrij die jou ziek maken. Je krijgt bijvoorbeeld koorts en voelt je niet lekker, er wordt slijm aangemaakt in je luchtwegen en je gaat hoesten. Als je het zo bekijkt, word je misschien wel meer ziek van de reactie van je lichaam op de bacterie, dan van de bacterie zelf.”

Zijn er nog meer oorzaken?

“Jazeker, een heel belangrijke zelfs en dat is de longontsteking die ontstaat nét nadat je griep hebt gehad. Je bent herstellende, denkt dat het weer de goede kant opgaat en ineens, bam, krijg je een longontsteking. Dat komt omdat griep al een luchtweginfectie is. Hierdoor zijn je longen dus al gevoelig en kwetsbaar geworden. Als daar vervolgens een bacterie bijkomt, heb je al snel een bacteriële longontsteking te pakken. Die bacterie kan weer de pneumokok zijn, maar soms ook de staphylococ – een nare bacterie die je erg ziek kan maken. Vroeger, voordat er antibiotica waren, gingen veel mensen dan ook niet dood aan de griep, maar aan de longontsteking die ze daarna kregen.”

Is longontsteking besmettelijk?

“Griep is enorm besmettelijk, maar bacteriën zijn beperkt besmettelijk, ze verspreiden zich niet zo makkelijk. Als ik recht in jouw gezicht hoest, zou het besmettelijk kunnen zijn, maar het is níet zo dat als jij in mijn bijzijn met je hand voor je mond hoest, ik dan zonder twijfel word besmet.”

Hoe kun je de ziekte herkennen?

“Je wordt bij een klassieke longontsteking vrij plotseling heel ziek, voelt je rillerig en krijgt koorts. Ook ga je hoesten als gevolg van de irritatie van de luchtwegen die slijm produceren. Als je longvlies ook ontstoken raakt, krijg je pijn in de borst die toeneemt met hoesten, ademen en bewegen. Doordat soms een groot deel van je longen ziek wordt, kun je ook zuurstoftekort krijgen en last hebben van kortademigheid.”

Is groen slijm altijd een teken van longontsteking?

“Groen slijm – we noemen het ook wel sputum – bevat niet per definitie een bacterie, maar wel vaak. Overigens kun je soms ook wat bruinrood bloederig slijm ophoesten. Daar schrikken veel mensen van, maar dat is vrij normaal bij een klassieke longontsteking. Een ontsteking zorgt ter plekke voor een verhoogde doorbloeding, voor vaatverwijding. Als je een beetje bloed opgeeft, is er wat beschadigd – en dat is ook het geval bij een longontsteking: je longen raken (tijdelijk) beschadigd.”

Hoe kan de diagnose worden gesteld?

“Een arts luistert naar het verhaal en kijkt naar het ziektebeeld van de patiënt: is er sprake van koorts, hoesten, pijn en/of benauwdheid? Vervolgens zal hij naar de longen luisteren met een stethoscoop. Als er een ontsteking rond of in de luchtwegen zit, wordt je ademgeruis anders, het klinkt scherper en je kunt de kleine luchtwegen horen opengaan, dat knettert een beetje.”

Kan het ook zo zijn dat de aandoening niet te horen is?

“Je kúnt een longontsteking horen, maar dat hóeft niet. Het is een hulpmiddel, maar het biedt geen garantie. Dus als je als arts nog twijfelt, moet je meer onderzoeken. Je kunt bijvoorbeeld wat bloed afnemen om te zien of er een ontstekingsreactie gaande is in het lichaam. Door middel van een röntgenfoto, een zogenaamde thoraxfoto, kun je de meeste longontstekingen vaststellen. Dan zie je op de foto wittige vlekken, veroorzaakt door de ophoping van vocht en afweercellen – tekenen van de ontstekingsreactie – die er normaal niet zitten. Tot slot kun je, als je wilt weten of de ontsteking wordt veroorzaakt door een bacterie, het slijm laten onderzoeken; dat heet een sputumkweek.”

Zijn er groepen die extra risico lopen?

“In principe kan iedereen een longontsteking krijgen, ook een kerngezond iemand. Maar in de regel zijn kleine kinderen en ouderen het meest kwetsbaar. Kinderen hebben simpelweg nog minder afweer, omdat ze een jonger immuunsysteem hebben. Ouderen, en dan heb ik het ruwweg over zeventigplussers, zijn kwetsbaarder omdat ze een verminderd afweersysteem hebben én vaak ook onderliggende ziektes hebben. Ook mensen bij wie de afweer verminderd is – diabetici, mensen met nierproblemen of ondervoeding, kankerpatiënten die chemotherapie krijgen – lopen een groter risico een longontsteking te krijgen. Tot slot hebben mensen die al beschadigingen aan de longen hebben – COPD, bronchitis, rokers of wie net griep heeft gehad – kwetsbaarder slijmvlies. Hierdoor heeft een bacterie meer mogelijkheid om zich daar te nestelen en te vermenigvuldigen.”

Op welke manier kan de ziekte worden behandeld?

“Een bacteriële longontsteking moet behandeld worden met antibiotica. Als je een bacteriële longontsteking vermoedt of bevestigd ziet, moet je dat als arts niet aankijken, maar direct behandelen.”

Kan het gevaarlijk zijn?

“Dat kan het zeker zijn. Als je gezond bent en je wordt meteen goed behandeld met antibiotica, hoef je niet zo bang te zijn bij een longontsteking. Maar als je negentig bent, suikerziekte hebt en een kwetsbare gezondheid, dan is het een ander verhaal. Het hangt dus van de patiënt af, van de bacterie die de longontsteking heeft veroorzaakt én van hoe ziek je ervan bent. Longontsteking kan levensgevaarlijk worden, bijvoorbeeld als de bacteriën vanuit het ontstoken gebied in de bloedbaan terechtkomen. Organen kunnen dan ziek worden, je kunt bloedvergiftiging – sepsis – krijgen. Je hele lichaam reageert dan als het ware op de longontsteking; alle organen kunnen daardoor beschadigd raken en dat kan fataal zijn. We verliezen helaas elk jaar nog steeds mensen aan longontsteking.”

Wat moet je doen als longontsteking vaker terugkeert?

“Als je het meerdere keren in een jaar krijgt, dan is vaak verder onderzoek nodig. Soms liggen er dan afweerstoornissen aan ten grondslag. Verder kun je laten onderzoeken, bijvoorbeeld met een CT-scan, of er in de long zelf afwijkingen zitten die ervoor zorgen dat je gevoeliger bent voor longontstekingen.”

Waarom duurt het herstel van een longontsteking zo lang?

“De long raakt echt beschadigd door een ontsteking, dus die moet herstellen en genezen. Als het longvlies ook ontstoken was, kunnen de vliezen van long en borstwand ter plekke aan elkaar vastgroeien; dat noemen we een verkleving. Dan kun je wat langduriger pijnklachten op die plek houden. Je conditie is na zo’n ernstige ziekte ook volledig weg, dus die moet je weer opbouwen. Heel vaak houd je ook de eerste weken na een longontsteking hyperreactieve luchtwegen. Je luchtwegen zijn gevoeliger voor prikkels en dat zorgt ervoor dat je bij kou, inspanning en praten moet hoesten. De ontsteking mag dan weg zijn, het duurt toch vaak wel zo’n twee à drie maanden om weer helemaal de oude te worden. Ook als je vóór die tijd volstrekt gezond was.”

Wat zijn de laatste ontwikkelingen rondom de longontsteking?

“Zoals gezegd is de bacterie die de longontsteking veroorzaakt op zich meestal goed te behandelen met antibiotica. Maar wat we dus zien is dat het lichaam soms zo overdreven reageert op de infectie, dat het zelfs tot orgaanfalen kan leiden. En dat kan dodelijk zijn. Er wordt momenteel veel onderzoek gedaan naar hoe je die, naar het lijkt, overdreven reactie op de ontsteking kunt bijsturen.”

Kun je een longontsteking voorkomen?

“Nee. Wat je kunt doen is de griepprik halen. Die maakt de kans dat je griep krijgt kleiner en daarmee vervalt het risico dat je loopt om daarna makkelijker een longontsteking te krijgen. Oudere mensen krijgen wel pneumovax aangeraden: een vaccinatie die je één keer in de vijf jaar kunt halen en die beschermt tegen een belangrijk aantal – niet alle! – stammen van de pneumokok. Daarmee beperk je het risico op een ernstige longontsteking. In Nederland krijgen mensen deze vaccinatie (nog) niet standaard, want het effect is tot nu toe niet zo gigantisch gebleken. Wel worden sommige hoogrisicogroepen gevaccineerd. In sommige landen krijgen bepaalde risicogroepen ze wel standaard. Je zou het in Nederland wel kunnen aanvragen bij de huisarts.”

De juiste hygiëne is erg belangrijk

“Het is zeker het overwegen waard als je vaker last hebt gehad van bacteriële longontstekingen. En tot slot is het natuurlijk altijd van belang dat je je houdt aan de algemene hygiëne maatregelen om luchtweginfecties te voorkomen. Dat betekent: je handen wassen, hoesten in je ellenboogplooi en natuurlijk zorgen voor een goede weerstand door goed te eten, te drinken en voldoende te bewegen.”

Artikelen van Margriet.nl ontvangen in je mailbox?
Schrijf je in op margriet.nl/nieuwsbrief.

Tekst | Charlotte Latten
Beeld | iStock