“Overgewicht wordt voor een groot deel bepaald door onze hersenen”

Deel dit artikel:

Meer dan de helft van de volwassen Nederlanders is te zwaar. In 2018 had 50,2 procent van de Nederlanders, van 18 jaar en ouder, matig of ernstig overgewicht. Het is algemeen bekend dat een combinatie van te veel eten en te weinig beweging ervoor zorgt dat je snel aankomt. Maar wat minder bekend is, is dat onze hersenen een grote invloed hebben op het ontstaan van overgewicht.

Tragere stofwisseling

“Er wordt vaak gedacht dat mensen met overgewicht een tragere stofwisseling hebben, maar dat is niet zo”, vertelt professor Mireille Serlie, internist-endocrinoloog bij het UMC Amsterdam. De professor houdt zich bezig met onderzoek naar de invloed van de hersenen op het ontstaan van overgewicht en suikerziekte. “Overgewicht ontstaat door een combinatie van meer eten dan nodig is en te weinig bewegen. Ons eetgedrag wordt voor een deel bepaald door sociale elementen, maar het grootste deel van ons eetgedrag wordt bepaald door de hersenen. Dat zijn voor een deel onbewuste processen, wat wil zeggen dat mensen daar beperkt invloed op hebben. We weten inmiddels dat de functie van sommige hersengebieden van mensen met ernstig overgewicht (obesitas) daadwerkelijk verschilt van mensen met een gezond gewicht.”

Artikelen van Margriet.nl ontvangen in je mailbox?
Schrijf je in op margriet.nl/nieuwsbrief

Welke veranderingen zijn er in de hersenen zichtbaar bij mensen met overgewicht?

“Als je een hersenscan maakt van iemand met obesitas en iemand met een gezond gewicht zie je meerdere verschillen. Ten eerste hebben mensen met obesitas minder aankleuring van dopamine receptoren. Dit komt waarschijnlijk doordat ze minder dopamine receptoren hebben. Dopamine is een belangrijke signaalstof in de hersenen en betrokken bij de motivatie om te eten. Het geeft als het ware een beloningsgevoel. Hieruit maken we op dat mensen met obesitas meer eten nodig hebben om het dopamine systeem te activeren. Hierdoor zijn ze geneigd meer te eten dan nodig is en dat veroorzaakt gewichtstoename. Een ander belangrijk verschil ligt in het serotonine systeem. Het transporteiwit van serotonine is verlaagt bij zwaarlijvige mensen. Serotonine is onder andere betrokken bij de verzadiging tijdens het eten. Bij mensen met obesitas lijkt deze stof minder actief te zijn.”

Invloed van dopamine en serotonine

De meeste onderzoeken zijn tot nu toe gericht op de invloed van dopamine en serotonine. Maar het lijkt er op dat er ook andere hersengebieden betrokken zijn bij eetgedrag. Het is ontzettend complex en daarom is het ook zo moeilijk om een geschikte behandeling te vinden die aangrijpt op eetgedrag, zonder dat het bijwerkingen heeft op andere dingen die door de hersenen worden aangestuurd. Het stimuleren van het serotonine systeem laat echter wel veelbelovende resultaten zien bij nieuwe behandelingen voor het verminderen van overgewicht.”

Zorgt eetgedrag ook voor veranderingen in de hersenen?

“Ja. De hersenen veranderen eetgedrag en eetgedrag verandert de hersenen. Wanneer je mensen met een gezond gewicht gedurende een aantal weken teveel laat eten, zie je veranderingen optreden in het serotonine systeem. Met name als er veel tussen de maaltijden door wordt gegeten. Op lange termijn zorgt dat er voor dat je steeds meer gaat eten. Kortom, niet alleen eten zelf, maar ook het moment waarop je eet, heeft invloed op die gebieden in de hersenen.”

Hersenen en motivatie om te eten

“Uit ander onderzoek is gebleken dat als mensen met obesitas plaatjes zien van eten, het dopamine systeem in de hersenen heel actief wordt. Veel actiever dan bij mensen met een gezond gewicht. Dit betekent dat de hersenen de motivatie om te eten enorm stimuleren. Echter als er daadwerkelijk wordt gegeten, lijkt het dopamine systeem juist minder te reageren, waardoor er niet alleen een sterke motivatie is om te eten, maar er ook meer gegeten wordt.”

Veranderen die gebieden in de hersenen ook wanneer je afvalt?

“Daar is nog niet zoveel over bekend, maar recente onderzoeken uit mijn groep hebben dat wel aangetoond. Als je bijvoorbeeld kijkt naar mensen die een gastric bypass operatie hebben ondergaan, dan zie je dat er weer meer aankleuring is van dopamine receptoren op hersenscans. Maar je hersenen veranderen niet alleen door af te vallen. Ook de momenten waarop je eet tijdens het afvallen, maakt verschil. Zo hebben we bijvoorbeeld een onderzoek gedaan onder zwaarlijvige mannen die in twee groepen werden opgedeeld. Beide groepen kregen een dieet met evenveel calorieën met als doel ze evenveel af te laten vallen. De helft van de groep at de meeste calorieën ’s ochtends en de andere helft ’s avonds. Alleen bij de groep die ’s ochtends stevig had gegeten, was het dopamine systeem op een gunstige manier veranderd. Dit suggereert dat het tijdstip van eten belangrijk is tijdens een dieet. Andere kleine studies hebben ook aangetoond dat het eten van de meeste calorieën in de ochtend en middag een gunstig effect heeft op het gewicht.”

Spelen genen ook een rol bij de samenhang tussen hersenen en overgewicht?

“Deels. Je genenpakket speelt eigenlijk altijd wel een rol, maar we weten dat een klein deel van de obesitas-patiënten een genetische afwijking heeft die alleen verantwoordelijk is voor hun overgewicht. Dat is niet meer dan vijf tot acht procent van de mensen met obesitas. Die groep heeft eigenlijk al tijdens de kindertijd last van ernstig overgewicht. Verder zijn er wat andere genetische variaties die de kans op obesitas vergroten.

Stijging patiënten met obesitas

De stijging van het aantal patiënten met obesitas is heel hard gegaan. Dat kunnen we niet alleen verklaren vanuit genen. Onze omgeving biedt ons continue eten aan, goedkope snacks met veel vet en suiker. Er wordt continue gegeten; iets wat helemaal niet nodig is. Ons lichaam functioneert het best als er periodes van eten en periodes van vasten zijn. Nieuw onderzoek ondersteunt die gedachte ook. Als mensen maar gedurende acht uur eten op een dag, zijn ze in veel opzichten beter af. Tenslotte, wordt er door mensen met een gezond gewicht vaak heel makkelijk gedacht en geoordeeld over mensen met overgewicht. Ieder pondje gaat immers door het mondje. Maar ze vergeten daarbij dat vrijwel niemand bewust kiest om dik te zijn. Natuurlijk maak je zelf keuzes, maar het is hartstikke moeilijk om de sturing en de signalen van je hersenen -om te gaan eten- te negeren. Er verandert echt iets in de hersenen tijdens teveel eten. We weten alleen nog niet wanneer het omslagpunt is, en de hersenen zo veranderen dat ze zelf bijdragen aan het overgewicht.”

Heeft de samenhang tussen de hersenen en overgewicht ook invloed op andere gerelateerde aandoeningen?

“Ja, we weten bijvoorbeeld dat veel mensen met overgewicht suikerziekte (Diabetes type 2) ontwikkelen. Bovendien hebben we onlangs ontdekt dat dopamine niet alleen invloed heeft op ons eetgedrag, maar ook een belangrijke rol speelt bij bloedsuikerregulatie. Momenteel zijn we daarom bezig met een studie waarbij we willen onderzoeken of we obesitas patiënten met diabetes type 2 kunnen behandelen met een medicijn wat het dopamine systeem stimuleert. Daarmee hopen we op de langere termijn zowel hun eetgedrag als hun bloedsuikergehalte beter te kunnen reguleren.”

Voor het huidige onderzoek zoekt Mireille Serlie nog naar proefpersonen met overgewicht en diabetes type 2. Meer informatie? Klik hier.

Beeld | iStock